شرایط بکارگیری و استخدام بازنشستگان
استثنائات قانون منع بهکارگیری بازنشستگان
بر اساس مادهواحده قانون منع بکارگیری بازنشستگان که نخستین بار در سال ۱۳۹۵ و سپس با اصلاحاتی در سال ۱۳۹۷ تصویب شد، اشتغال مجدد بازنشستگان در دستگاههای اجرایی موضوع ماده ۵ قانون مدیریت خدمات کشوری و کلیه نهادهایی که به نحوی از انحاء از بودجه عمومی استفاده میکنند، ممنوع اعلام شد. با این حال، در تبصرههای این قانون، موارد مشخصی از استثنا تعریف گردید.
مهمترین آنها، اجازه بهکارگیری بازنشستگان در سمتهای مذکور در بندهای (الف)، (ب)، و (ج) ماده ۷۱ قانون مدیریت خدمات کشوری و نیز امکان استفاده محدود از خدمات تخصصی بازنشستگان دارای مدرک تحصیلی کارشناسی و بالاتر بهصورت پارهوقت است.
در تبصره ۲ این ماده، سقف قانونی اشتغال این گروه یکسوم ساعت موظف کارکنان رسمی تعیین شده است و میزان پرداخت نیز متناسب با این ساعات محاسبه میگردد. این تبصره به طور مستقیم پایهای برای ارزیابی مشروعیت اشتغال پارهوقت بازنشستگان در بخش دولتی محسوب میشود.
تحلیل رأی دیوان عدالت درباره اشتغال بازنشستگان پارهوقت
دو رأی مهم دیوان عدالت اداری در سالهای ۱۳۹۷ و ۱۴۰۳، مسیر قانونی استفاده از خدمات بازنشستگان در قالب اشتغال پارهوقت را مشخص کردهاند. رأی وحدت رویه سال ۱۳۹۷ (آرا شماره ۹۰، ۱۷۰ و ۱۷۱) بر امکان اشتغال غیرمستمر، بدون مزد ثابت و خارج از ساعات موظف تأکید داشت و بر همین اساس، ادامه پرداخت مستمری را منوط به نبود رابطه کاری دائم دانست. در مقابل، رأی تکمیلی سال ۱۴۰۳ با استناد به ماده ۳۲ قانون مدیریت خدمات کشوری، رویهای سختگیرانهتر اتخاذ کرد.
این رأی، ضمن تأیید کلیات رأی ۱۳۹۷، به صراحت اعلام کرد که حتی قراردادهای پارهوقت نیز باید دارای مستندات قوی، محدودیت دقیق در پست سازمانی و تأییدیه رسمی دستگاه مربوطه باشند. هدف اصلی رأی جدید، مقابله با استفاده ابزاری از عنوانهای مشاورهای صوری و حفظ انضباط ساختاری در اجرای قانون منع بهکارگیری بازنشستگان بوده است.در مجموع، هر دو رأی اشتغال بازنشستگان را بهصورت محدود و مشروط مجاز دانستهاند، اما تفاوت در دایره مجاز بودن و نحوه اثبات قانونی بودن اشتغال، قابل توجه است.
تفاوت آرا وحدت رویه دیوان عدالت درباره استخدام پارهوقت بازنشستگان
| مؤلفه | رأی دیوان عدالت ۱۳۹۷ | رأی دیوان عدالت ۱۴۰۳ |
|---|---|---|
| مبنای حقوقی | تبصره ۲ مادهواحده قانون منع بهکارگیری بازنشستگان | همان تبصره + ماده ۳۲ قانون مدیریت خدمات کشوری |
| مفهوم اشتغال مجاز | پارهوقت، غیرمستمر، بدون مزد ثابت | همان، با تأکید بیشتر بر محدودیت پست سازمانی و الزام به تأیید رسمی |
| تأثیر بر مستمری بازنشستگی | مستمری قطع نمیشود اگر اشتغال غیرمستمر و فاقد رابطه استخدامی دائم باشد | فقط در صورت عدم وجود رابطه کاری مستمر و ارائه مستندات قانونی قابل پذیرش |
| موضع دیوان درباره نظارت و سوءاستفاده | اجازه اشتغال مشروط به رعایت محدودیت ساعتی و عدم تضاد با مفهوم بازنشستگی | اجرای سختگیرانه برای جلوگیری از سوءاستفاده از عنوانهای مشاورهای صوری |
تفاوت قانونی استخدام بازنشستگان در بخش دولتی و خصوصی
در قانون منع بکارگیری بازنشستگان، هیچ ممنوعیتی برای اشتغال مجدد بازنشستگان در بخش خصوصی پیشبینی نشده است. بنابراین، در شرکتها و مؤسسات خصوصی، بهکارگیری افراد بازنشسته با رعایت قوانین عمومی کار بلامانع است. در این موارد، کارفرما موظف است مانند سایر کارکنان، تمام مزایای قانون کار از جمله حق بیمه، بن کارگری، حق مسکن و … را رعایت نماید.
در واقع، تفاوت اساسی میان اشتغال در بخش خصوصی و دولتی در آن است که اشتغال در شرکتهای خصوصی مشمول قانون کار و نه قانون خدمات کشوری است. با این حال، همانگونه که رأی دیوان عدالت اداری نیز تأکید دارد، بازنشستگان باید آگاه باشند که اشتغال تماموقت آنها در هر کارگاهی، حتی در بخش خصوصی، ممکن است بهدلیل تطابق با مصادیق اشتغال تماموقت، موجب تعلیق یا قطع مستمری بازنشستگی از سوی سازمان تأمین اجتماعی گردد.
ثبت نام دوره رایگان حقوق و دستمزد
امکان ثبت شرکت توسط بازنشستگان بدون قطع مستمری
ثبت شرکت و فعالیت بهعنوان مؤسس یا عضو هیئت مدیره توسط بازنشستگان از نظر قانونی بلامانع است و برخلاف اشتغال تماموقت، منجر به قطع مستمری بازنشستگی نخواهد شد، مشروط بر آنکه رابطه کاری مستمر و مزد ثابت ایجاد نشده باشد.
قانون بهکارگیری بازنشستگان بهعنوان مشاور یا عضو هیأتمدیره
یکی از اشکال رایج بکارگیری بازنشستگان، استفاده از آنها بهعنوان مشاور در شرکتهای خصوصی یا دولتی است. مطابق با استناد قانونی، در صورتی که این نوع همکاری بهصورت پارهوقت و غیرمستمر و خارج از ساعات اداری باشد، میتواند بدون مشکل قانونی انجام گیرد. البته شرط اصلی در اینجا نیز عدم اشتغال ثابت با دریافت مزد مستمر است.
رأی وحدت رویه شماره ۹۰ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری این موضوع را تصریح کرده و به سازمان تأمین اجتماعی نیز اعلام شده که قراردادهای مشاورهای محدود، به معنای اشتغال مستمر نیستند. بنابراین مستمری بازنشسته در صورت رعایت این ضوابط قانونی، همچنان برقرار خواهد ماند.
استخدام مجدد بازنشستگان در شرکتهای خصوصی علاوه بر الزامات حقوقی، مشروط به دارا بودن تابعیت ایرانی، سلامت جسمی و روانی، نداشتن سوءپیشینه و عدم اعتیاد است. رعایت این شرایط برای انعقاد قرارداد پارهوقت یا مشاورهای الزامی است.
پیامدهای قانونی و بیمهای استخدام بازنشسته برای کارفرما
هرچند قانون منع بکارگیری بازنشستگان جریمه مستقیمی برای استخدام بازنشستگان در بخش خصوصی در نظر نگرفته است، اما در صورت شناسایی اشتغال غیرقانونی و مستمر، سازمان تأمین اجتماعی میتواند :
1️⃣ مستمری بازنشسته را قطع نماید.
2️⃣ کارفرما را مکلف به پرداخت حق بیمه معوقه از زمان اشتغال اعلامنشده نماید.
3️⃣ برای عدم ارائه اطلاعات شفاف، کارفرما را مشمول جرایم ماده ۱۸۳ ق.م.م و ماده ۹۷ قانون تأمین اجتماعی بداند.
این موضوع نشاندهنده آن است که کارفرمایان باید قرارداد استخدام بازنشستگان را با دقت و شفافیت کامل تنظیم کنند و از پذیرش بازنشستگان بهصورت تماموقت بدون اطلاعرسانی اجتناب کنند .
نقش بازرسی تأمین اجتماعی در کشف اشتغال پنهان بازنشستگان
یکی از چالشهای جدی سازمان تأمین اجتماعی، تشخیص اشتغال پنهانی بازنشستگان در واحدهای مختلف است. برخلاف مقرری بیکاری که قابل راستیآزمایی حضوری است، در مورد اشتغال بازنشستگان، تنها ابزار نظارتی مؤثر، بازرسیهای میدانی و بررسی اسناد مالی و ورود و خروج است.
در نامههای رسمی صادره از مدیرکل وصول حق بیمه تأکید شده است که برای تشخیص اشتغال بازنشسته، مستندات قطعی مانند حضور فیزیکی مستمر، ورود و خروج ثبتشده و پرداخت منظم دستمزد الزامی است. لذا امکان صدور رأی بدون شواهد معتبر وجود ندارد، اما در صورت اثبات، برخورد قانونی فوری صورت میگیرد.
راهنمای حقوقی کارفرمایان برای استخدام بازنشستگان بدون تخلف
کارفرمایانی که قصد بکارگیری بازنشستگان را دارند، باید ضمن شناخت دقیق از تبصرههای قانونی، آرای دیوان عدالت اداری، و مقررات تأمین اجتماعی، اقدامات خود را در چهارچوب دقیق اسناد مکتوب انجام دهند.
نکات کلیدی برای جلوگیری از جرائم مالی و حفظ مستمری بازنشستگی
رعایت الزامات زیر برای همکاری با بازنشستگان و پیشگیری از تعلیق مستمری یا مواجهه با جرائم مالیاتی و بیمهای کاملاً ضروری است :
1️⃣ تنظیم قرارداد همکاری بهصورت دقیق و محدود : قرارداد باید صرفاً در قالب پارهوقت یا مشاورهای با تصریح سقف ساعات کاری (حداکثر یکسوم ساعات موظف کارکنان) تنظیم شود.
2️⃣ پرهیز از عناوین سازمانی اشتباه : از بهکار بردن واژههایی مانند «کارمند»، «نیروی رسمی» یا «شاغل تماموقت» در فرمها، قراردادها یا گزارشها خودداری شود تا موجب تلقی اشتغال مستمر نگردد.
3️⃣ تهیه مستندات کامل و زماندار : اسنادی مانند فرم ثبت ساعات فعالیت، شرح خدمات مقطعی و قراردادهای محدود به بازه زمانی مشخص باید بهصورت دقیق و مستند تنظیم و نگهداری شوند.
4️⃣ اطلاعرسانی شفاف به شعب تأمین اجتماعی : جزئیات همکاری بهصورت صریح به شعبه تأمین اجتماعی اعلام گردد تا مانع از تفسیر نادرست و تلقی اشتغال دائم شود.
5️⃣ عدم ارسال لیست بیمه برای بازنشسته شاغل (جز در موارد آزاد) : بیمهپردازی صرفاً در صورت همکاری در قالب مشاغل آزاد و بدون تأثیرگذاری بر مستمری و با هماهنگی قبلی انجام گیرد .
رعایت این موارد به کارفرما و بازنشسته کمک میکند تا در چهارچوب قانون، همکاری مؤثر و بدون ریسک مالیاتی یا بیمهای داشته باشند.
جمع بندی
با توجه به مفاد قانونی، آرا و بخشنامههای متعدد و تحلیل دقیق ساختارهای اجرایی، میتوان نتیجه گرفت :
1️⃣ اصل بر منع بکارگیری بازنشستگان در دستگاههای دولتی است، مگر با رعایت شرایط تبصره ۲ مادهواحده قانون ممنوعیت.
2️⃣ در بخش خصوصی، اشتغال بازنشستگان قانونی است، اما اگر منجر به شمول مجدد بیمه اجباری شود، مستمری آنان قطع خواهد شد.
3️⃣ رأی دیوان عدالت اداری درباره به کارگیری بازنشستگان، اشتغال غیرمستمر و پارهوقت را مجاز دانسته و مبنای عمل سازمانها قرار گرفته است.
4️⃣ قراردادهای مشاورهای باید واقعی، مستند و محدود به ساعت قانونی باشند تا از تبعات حقوقی برای بازنشسته و کارفرما جلوگیری شود.
آیا بازنشسته میتواند در شغل سابق خود با عنوان «مشاور» فعالیت کند ؟
بله، مشروط بر آنکه رابطه همکاری بهصورت غیرمستمر، ساعتی و بدون مزد ثابت باشد و در قرارداد عنوان “مشاور” قید شده باشد.
استخدام بازنشستگان در شرکتهای خصوصی چه شرایط خاصی دارد ؟
رعایت شرایط عمومی استخدام (تابعیت، سلامت، نداشتن سوءپیشینه)، تنظیم قرارداد پارهوقت و اجتناب از بیمهپردازی الزامی است.
آیا تأسیس شرکت توسط بازنشسته باعث قطع مستمری میشود ؟
خیر، تا زمانی که فعالیت بهعنوان مالک یا رئیس هیأت مدیره باشد و رابطه استخدامی شکل نگیرد، مستمری برقرار میماند.
ساعات مجاز اشتغال بازنشسته در بخش دولتی دقیقاً چقدر است ؟
حداکثر یکسوم ساعات موظف کارکنان رسمی (مثلاً حداکثر ۴ ساعت از ۱۲ ساعت کاری در روز).
آیا میتوان پس از ۵ سال اشتغال مجدد، دوباره بازنشسته شد ؟
بله، در صورت بیمهپردازی مستمر حداقل ۵ سال، امکان بازنشستگی مجدد طبق قوانین تأمین اجتماعی وجود دارد.
کارفرما در صورت اشتغال غیرقانونی بازنشسته چه عواقبی دارد ؟
در صورت اشتغال تماموقت یا فاقد مستندات، مستمری قطع شده و کارفرما به پرداخت حق بیمه معوق و جرائم محکوم خواهد شد.
دیدگاهتان را بنویسید