چک ضمانت چیست ؟
چک ضمانت
تصور کنید قراردادی منعقد میکنید و بخشی از امنیت ذهنی شما در این معامله، برگهای است که در دست دارید. این برگه، که اغلب از جنس کاغذی خاص و دارای اعداد و اسامی است، میتواند نقش یک سپر اطمینانبخش را ایفا کند. این ابزار مالی و حقوقی قدرتمند، چیزی نیست جز چک ضمانت. اما برای درک عمیقتر این مفهوم، ابتدا باید ببینیم که خود چک، در کلیت خود، چه ماهیتی دارد و چگونه کار میکند.
چک و ماهیت حقوقی آن
قانون تجارت ایران، در ماده ۳۱۰، تعریفی روشن و معتبر از چک ارائه داده است. بر پایه این ماده قانونی، چک نوشتهای است که صادرکننده به واسطه آن، تمام یا بخشی از وجوهی را که نزد بانک (محال علیه) دارد، مسترد میدارد یا به شخص دیگری واگذار مینماید. به زبان سادهتر، چک یک دستور پرداخت قانونی است. صادرکننده با امضای این برگه، به بانک دستور میدهد که مبلغ مشخصی را از حساب وی به دارنده چک بپردازد. این مکانیسم، چک را به ابزاری رایج برای پرداخت و انتقال غیرنقدی پول تبدیل کرده است.
انواع چک بانکی
قانونگذار، با توجه به کاربردهای متفاوت، انواع مختلفی از چک را پیشبینی کرده است. آشنایی با این انواع، به ویژه زمانی که بخواهیم بدانیم چک ضمانت چیست در کدام دسته قرار میگیرد، ضروری است.
1️⃣ چک عادی یا صیاد
این نوع چک، رایجترین شکل چک است که امروزه با نام چک صیاد شناخته میشود. دارنده حساب با استفاده از برگههای دسته چک خود، میتواند پرداختی را انجام دهد یا وجهی را به حساب دیگری منتقل کند. جالب است که همین چکهای عادی، زمانی که با هدف خاصی صادر شوند، میتوانند کارکردی فراتر از پرداخت ساده پیدا کنند. یکی از این کارکردهای مهم، استفاده از آنها به عنوان چک ضمانت است. در این حالت، چک نه برای پرداخت فوری، بلکه به عنوان یک وثیقه و تضمین برای انجام تعهدی در آینده، به طرف مقابل داده میشود و تنها در صورت عدم انجام آن تعهد، قابلیت نقد شدن پیدا میکند.
2️⃣ چک مسافرتی ( تراول چک )
این چکها، که اغلب در سفرهای داخلی یا خارجی کاربرد دارند، توسط بانک صادر میشوند و میتوانند جایگزین مناسبی برای حمل پول نقد باشند. دارنده چک مسافرتی میتواند آن را در شعب بانک صادرکننده در سراسر کشور نقد کند. این نوع چک، ارتباط مستقیمی با مفهوم چک ضمانت ندارد و بیشتر یک ابزار پرداخت امن محسوب میشود.
3️⃣ چک بین بانکی یا رمزدار
این چک، در واقع حوالهای است که به درخواست مشتری و توسط بانک صادر میشود و هدف آن انتقال وجه از حساب مشتری در یک بانک، به حساب او در بانکی دیگر است. این چکها دارای رمز هستند و به طور معمول برای دریافت پول نقد از آنها استفاده نمیشود، بلکه صرفاً ابزاری برای انتقال وجه بین حسابهای مختلف هستند.
4️⃣ چک تأیید شده
این نوع چک، یکی از مطمئنترین انواع چک از لحاظ نقدشوندگی است. در چک تأیید شده، بانک محال علیه، مبلغ مندرج در چک را در حساب صادرکننده مسدود (بلوکه) میکند. این کار به گیرنده چک اطمینان صددرصدی میدهد که در موعد مقرر، وجه چک را دریافت خواهد کرد، چرا که بانک تضمین کننده پرداخت آن است.
چک ضمانت چیست و چگونه کار میکند ؟
با درک مفهوم کلی چک و انواع آن، اکنون میتوان به سراغ پاسخ دقیقتر به این پرسش رفت که چک ضمانت چیست. همانطور که از نام آن پیداست، این چک نقش یک ضامن را بازی میکند. در بسیاری از قراردادها و معاملات، یکی از طرفین متعهد به انجام کاری در آینده میشود. برای مثال، مستأجر متعهد میشود که در پایان مدت اجاره، ملک را تخلیه کند. یا پیمانکار متعهد میشود که پروژه را طبق مشخصات و در زمان معین تحویل دهد.
در چنین شرایطی، طرف دیگر قرارداد (مالک یا کارفرما) برای اطمینان از انجام این تعهد آینده، درخواست یک وثیقه یا تضمین میکند. اینجاست که چک ضمانت وارد صحنه میشود. متعهد (مستأجر یا پیمانکار در مثالهای فوق) چکی را به نام متعهدله (مالک یا کارفرما) صادر میکند و آن را به وی میدهد. این چک، تضمینی است بر پایبندی به تعهد. متعهدله نیز این چک را نزد خود نگه میدارد و تنها در یک صورت به بانک ارائه میدهد.وقتی که متعهد از انجام تعهد خود سر باز زند و به قول خود عمل نکند.
یک نمونه عینی و رایج چک ضمانت، چک تخلیه ملک است. مستأجر این چک را به مالک میدهد تا مالک مطمئن شود اگر مستأجر در موعد مقرر ملک را تخلیه نکرد، میتواند با مراجعه به بانک و نقد کردن این چک، هم خسارت احتمالی را جبران کند و هم اهرم فشاری برای وادار کردن مستأجر به تخلیه داشته باشد. بنابراین، چک ضمانت ابزاری است برای ایجاد اطمینان و وسیلهای برای تحت فشار قرار دادن متعهد، تا او به تعهدات قراردادی خود پایبند بماند.
نحوه به اجرا گذاشتن چک ضمانت
حال که دریافتیم چک ضمانت چیست، این سؤال مطرح میشود که اگر تعهد انجام نشد و دارنده چک خواست از این ابزار تضمین استفاده کند، باید چه راهی را طی کند ؟ برخلاف چکهای عادی که ممکن است مشمول مقررات کیفری خاصی شوند، چک ضمانت به دلیل اینکه ماهیتاً وعدهدار و مشروط است، قابلیت تعقیب کیفری مستقیم را ندارد. دارنده چک برای وصول وجه آن، باید از مسیرهای حقوقی یا ثبتی اقدام کند. این فرآیند معمولاً با یک اقدام اولیه مشترک آغاز میشود : برگشت زدن چک و دریافت گواهی عدم پرداخت از بانک. پس از این مرحله، دو راه اصلی پیش رو قرار دارد :
1️⃣ روش ثبتی ( اجرای ثبت ) چک ضمانت :
این روش، یک شیوه اجرایی سریعتر است. دارنده چک، با در دست داشتن اصل چک و گواهی عدم پرداخت، به واحد اجرائیات ثبت اسناد در شهری که بانک محال علیه در آن واقع است، مراجعه میکند. اداره ثبت سپس با ارسال استعلام به مراکزی مانند ثبت املاک، راهور (برای خودروها) و مخابرات، اموال منقول و غیرمنقول صادرکننده چک را شناسایی و توقیف میکند. در نهایت، این اموال از طریق مزایده فروخته میشود و طلب دارنده چک از محل آن پرداخت میگردد.
2️⃣ روش حقوقی ( اقدام از طریق دادگاه ) چک ضمانت :
در این روش، دارنده چک باید طرح دعوی کند. وی با تقدیم دادخواست حقوقی «مطالبه وجه چک» به دادگاه عمومی، روند دادرسی را آغاز میکند. این دادخواست میتواند به صورت حضوری از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی یا به صورت غیرحضوری از طریق سامانه اینترنتی مخصوص ثبت میشود. پس از اثبات ادعا در دادگاه و صدور حکم قطعی به نفع دارنده چک، این حکم قابل اجرا خواهد بود.
شرایط صدور چک ضمانت در قانون جدید چیست ؟
با تغییر قوانین و جایگزینی چکهای صیاد به جای چکهای عادی قدیمی، شرایط و قواعد صدور چک نیز دچار تحول شده است. برای اینکه یک چک ضمانت معتبر و قابل اجرا باشد، رعایت شرایطی که در ادامه میآید، در قانون جدید الزامی است. بدون رعایت این شرایط، ممکن است چک در مرحله ارائه به بانک با مشکل مواجه شود یا حتی دارنده در مسیرهای قانونی وصول آن با چالش روبهرو گردد.
1️⃣ درج تاریخ صدور : برخلاف گذشته که صدور چکهای ضمانت بدون تاریخ رایج بود، امروزه درج تاریخ روز صدور بر روی چک ضروری است.
2️⃣ درج نام کامل صادرکننده : مشخصات هویتی صادرکننده باید به وضوح در چک درج شده باشد.
3️⃣ درج نام کامل گیرنده ( دارنده چک ) : نام شخصی که چک به نفع او صادر میشود (متعهدله) نیز باید در چک قید گردد. چک در وجه حامل که در گذشته برای چک ضمانت استفاده میشد، امروزه با محدودیتهای بیشتری مواجه است.
4️⃣ ثبت چک در سامانه صیاد : این شرط، مهمترین تغییر در فرآیند صدور چک است. صادرکننده موظف است اطلاعات چک را در سامانه صیاد ثبت نماید. این ثبت الکترونیک، باعث شفافیت و ردیابی چک میشود.
نحوه نوشتن چک ضمانت
با توجه به شرایط جدید، نحوه نوشتن چک ضمانت نیز نیازمند دقت و پیروی از مراحل خاصی است. این فرآیند دیگر تنها محدود به پر کردن دستی برگه چک نیست، بلکه شامل یک مرحله دیجیتال حیاتی نیز میشود.
1️⃣ مرحله اول : ثبت الکترونیک در سامانه صیاد
امروزه اولین گام در نحوه نوشتن چک ضمانت، اقدام دیجیتال است. صادرکننده باید با استفاده از اپلیکیشنهای مجاز بانک مرکزی (مانند اپلیکیشن «آپ» یا «۷۲۴») و پس از احراز هویت، وارد بخش مربوط به ثبت چک صیادی شود. در این مرحله، شناسه ۱۶ رقمی منحصربهفردی که بر روی برگه چک صیاد درج شده است، وارد میشود. سپس اطلاعات مهمی مانند مبلغ، تاریخ سررسید (که در چک ضمانت معمولاً تاریخ انجام تعهد است)، نام گیرنده و سایر جزئیات در سامانه ثبت میگردد. این ثبت، صحت و اعتبار چک را نزد سامانه مرکزی تأیید میکند.
2️⃣ مرحله دوم : تکمیل صحیح برگه چک
پس از ثبت الکترونیک، نوبت به تکمیل فیزیکی برگه چک میرسد. در این مرحله باید با دقت و خوانا موارد زیر را پر کنید :
- تاریخ روز صدور چک را قید کنید.
- مبلغ چک را هم به حروف و هم به عدد به وضوح بنویسید.
- در وجه نام کامل شخص گیرنده ( متعهدله ) را که چک به نفع او صادر میشود، وارد نمایید.
- امضای صادرکننده باید مطابق با نمونه امضای ثبت شده در بانک باشد.
📌 نکته : عدم درج تاریخ و نام گیرنده در گذشته، گاهی منجر به سوءاستفاده میشد؛ به طوری که دارنده چک، تاریخی دلخواه بر روی آن درج میکرد و صادرکننده را با چکی ناگهانی و خارج از توافق اولیه مواجه میساخت. قانون جدید با الزام به درج این اطلاعات توسط خود صادرکننده، تا حد زیادی از بروز چنین مشکلاتی پیشگیری کرده است.
جمع بندی
چک ضمانت چکی است که برای پرداخت فوری صادر نمیشود؛ بلکه بهعنوان وثیقه و تضمینِ انجام یک تعهد در آینده به طرف مقابل داده میشود و فقط وقتی قابل استفاده است که متعهد به قول خود عمل نکند (مثل چک تخلیه ملک). از نظر ماهیت، چک دستور پرداخت از موجودی صادرکننده نزد بانک است، اما چک ضمانت چون مشروط و وعدهدار است، معمولاً مسیر کیفری مستقیم ندارد.
برای وصول آن ابتدا باید چک را برگشت زد و گواهی عدم پرداخت گرفت، سپس از دو مسیر اقدام میشود: اجرای ثبت (توقیف و مزایده اموال) یا دادخواست حقوقی مطالبه وجه چک در دادگاه. در قانون جدید، برای اعتبار چک ضمانت باید تاریخ صدور، نام کامل صادرکننده و گیرنده درج شود و اطلاعات چک در سامانه صیاد ثبت گردد. روند نوشتن هم دو مرحله دارد: ثبت الکترونیکی از طریق اپلیکیشنهای مجاز بانک مرکزی (مثل آپ یا ۷۲۴) و سپس تکمیل دقیق برگه (تاریخ، مبلغ عددی/حروفی، در وجه، امضا).
سوالات متداول
آیا با چک ضمانت برگشتی میتوان شکایت کیفری کرد ؟
خیر. با توجه به ماهیت تضمینی و وعدهدار بودن چک ضمانت، امکان تعقیب کیفری برای آن وجود ندارد و دارنده باید از طریق دادگاه حقوقی یا اداره ثبت اقدام کند.
آیا صدور چک ضمانت بدون تاریخ و نام گیرنده معتبر است ؟
خیر. بر اساس شرایط جدید صدور چک، درج تاریخ و نام کامل گیرنده بر روی چک ضمانت الزامی است و در غیر این صورت ممکن است در مراحل وصول با مشکل مواجه شوید.
تفاوت اصلی چک ضمانت با چک عادی در چیست ؟
تفاوت اصلی در هدف از صدور است. چک عادی برای پرداخت فوری یا انتقال وجه استفاده میشود، در حالی که چک ضمانت به عنوان وثیقه و تضمین برای انجام تعهدی در آینده صادر میگردد و فقط در صورت عدم انجام آن تعهد، قابلیت نقد شدن دارد.
ثبت چک ضمانت در سامانه صیاد به عهده چه کسی است ؟
ثبت چک در سامانه صیادبه عهده صادرکننده چک (شخص متعهد) است. او باید پیش از تسلیم چک به گیرنده، نسبت به ثبت الکترونیک اطلاعات آن اقدام نماید.
آیا چک ضمانت میتواند به صورت چک در وجه حامل صادر شود ؟
اگرچه در قوانین قدیمتر این امکان وجود داشت، اما در شرایط جدید و با تأکید بر درج نام گیرنده، بهتر است چک ضمانت به نام مشخص شخص متعهدله صادر شود تا از بروز اختلافات بعدی جلوگیری گردد.
دیدگاهتان را بنویسید