حوادث ناشی از کار چیست ؟
حادثه معمولاً درست همانجا رخ میدهد که کار در جریان است؛ حتی وقتی بهترین استانداردهای ایمنی اجرا شده باشد. آسیب میتواند جزئی باشد یا شدید، و گاهی هم به از دست رفتن عضو یا حتی مرگ ختم شود. از طرف دیگر، هرچقدر هم مراقبت انجام شود، جلوگیری صددرصدی از وقوع حادثه ممکن نیست؛ اما میتوان با ایمنسازی محیط، تأمین تجهیزات مناسب و آموزشهای لازم، احتمال وقوع حوادث ناشی از کار را کمتر کرد.
در چنین وضعیتی، دانستن چارچوبهای قانون حادثه حین کار، شناخت مسیر تعیین تقصیر در حوادث ناشی از کار و آگاهی از مسئولیتها (بهویژه مسئولیت کیفری کارفرما در حوادث ناشی از کار) برای کارگر و کارفرما یک ضرورت واقعی است.
حوادث ناشی از کار چیست ؟
بر اساس ماده ۶۰ قانون تأمین اجتماعی، حادثه ناشی از کار «هر اتفاق ناگواری است که برای بیمهشده در زمان انجام مسئولیتها و یا به خاطر آنها رخ میدهد.» این تعریف، فقط به داخل کارگاه محدود نمیشود و «حین انجام وظیفه» را گستردهتر میبیند.
طبق همین چارچوب، اگر بیمهشده در هرکدام از موقعیتهای زیر دچار حادثه شود، حادثه در دسته حوادث ناشی از کار قرار میگیرد :
1️⃣ وقتی بیمهشده در کارگاه، مؤسسات وابسته، ساختمانها یا محوطه آنها مشغول کار است.
2️⃣ وقتی بیمهشده به دستور کارفرما برای انجام مأموریت، خارج از محوطه کارگاه انجام وظیفه میکند.
3️⃣ در رفتوبرگشت بیمهشده بین منزل و کارگاه، مشروط بر اینکه حادثه در زمان عادی رفتوبرگشت رخ داده باشد.
4️⃣ هنگام مراجعه به درمانگاه یا بیمارستان برای معالجات درمانی و توانبخشی.
5️⃣ در حین اقدام برای نجات سایر بیمهشدگان و مساعدت به آنها.
نکته کلیدی این است که احتمال حادثه فقط در کارگاههای صنعتی یا محیطهای بهظاهر پرخطر نیست؛ حتی در محیطهای اداری هم ممکن است حادثه رخ دهد و همین موضوع، آشنایی با قوانین حمایتی را برای همه ضروری میکند.
شرایط حادثه ناشی از کار
برای اینکه یک حادثه، «حادثه ناشی از کار» تلقی شود، دو شرط باید همزمان محقق باشد :
1️⃣ حادثه حین انجام وظیفه اتفاق افتاده باشد.
حین انجام وظیفه یعنی زمانی که بیمهشده در کارگاه یا مؤسسات وابسته یا ساختمانها و محوطه آن مشغول کار است، یا وقتی به دستور کارفرما بیرون از محوطه کارگاه مأمور انجام کاری میشود.
2️⃣ حادثه به سبب انجام وظیفه اتفاق افتاده باشد.
یعنی بین حادثه رخداده و انجام وظیفه، رابطه سببیت وجود داشته باشد.
انواع حادثه ناشی از کار و موارد مشمول
وقتی درباره «انواع» صحبت میشود، منظور حالتهایی است که میتواند مصداق حادثه باشد (نه اینکه حتماً فقط یک نوع آسیب رخ دهد). بر اساس تعریف ماده ۶۰ موارد مشمول میتواند شامل این وضعیتها باشد :
1️⃣ آسیب دیدن بیمهشده هنگام کار در کارگاه/مؤسسه/کارخانه
2️⃣ آسیب دیدن بیمهشده هنگام انجام مأموریت خارج از محیط کار
3️⃣ حادثه در مسیر رفتوبرگشت بین کار و منزل (در زمان عادی رفتوبرگشت)
4️⃣ حادثه هنگام مراجعه درمانی و توانبخشی در چارچوب درمان
5️⃣ حادثه در جریان نجات سایر بیمهشدگان و کمک به آنها
این حوادث میتوانند خسارت مالی ایجاد کنند و گاهی خسارت جانی؛ بهگونهای که کارگر از نظر جسمی آسیب ببیند یا حتی عضو بدن خود را از دست بدهد. در چنین حالتی، ممکن است بحث پرداخت غرامتها و خسارتها نیز مطرح شود.
تفاوت بیماری ناشی از کار با حادثه ناشی از کار چیست ؟
از نظر ماهیت، مسیر اثبات و روند دریافت خسارت تفاوت دارند :
✅ حادثه در حین کار : اتفاقی غیرمنتظره و خارج از اراده کارگر است که حین انجام وظیفه یا بهخاطر آن رخ میدهد.
✅ بیماری ناشی از کار : اختلالی است که بهتدریج و بر اثر تکرار شرایط زیانآور در محیط کار ایجاد میشود و میتواند در نتیجه تماس مداوم با عواملی مانند مواد شیمیایی، ارتعاشات، نویز بلند یا شرایط نامناسب ارگونومیک رخ دهد. تشخیص بیماریهای ناشی از کار نیز به شورای پزشکی/کمیسیونهای پزشکی نسبت داده شده است.
علت حوادث ناشی از کار و علل بروز حادثه در محیط کاری
مهمترین علت، «رعایت نشدن موازین لازم بهداشتی و ایمنی» است.
1️⃣ آموزش ندادن کارکنان برای استفاده درست از تجهیزات و ابزار
2️⃣ کمبود وسایل ایمنی و امکانات حفاظتی برای کار با دستگاهها
3️⃣ بیتوجهی به نکات بهداشتی و ایمنی
4️⃣ اعتماد بیش از حد به تجربه و مهارت شخصی و کمشدن دقت
5️⃣ نبود لوازم ضروری و مواد بهداشتی (مثل فقدان تهویه، دستکش، عینک، کلاه ایمنی، ماسک)
6️⃣ اضطراب و نگرانیهای شخصی و شغلی و کاهش تمرکز
7️⃣ بینظمی، چیدمان نامناسب لوازم و ایجاد هرجومرج
8️⃣ سالمسازی نشدن محیط کار، کنترل نشدن عوامل زیانآور و خطرساز، بهسازی نشدن تأسیسات ایمنی
9️⃣ انجام فعالیتهای تخصصی توسط کارگران غیرمتخصص
گاهی رفتار فرد، نقش اصلی دارد و گاهی محیط و عوامل بیرونی، علت اصلی شناخته میشوند.
کارفرما چه وظیفهای برای کنترل حوادث ناشی از کار دارد ؟
1️⃣ تأمین امنیت محیط کار پیش از شروع به کار نیروها
2️⃣ تهیه وسایل و امکانات لازم برای امنیت، سلامت و بهداشت
3️⃣ آموزش کامل نحوه استفاده و کار با دستگاهها و ابزارهای کارگاه
4️⃣ نصب تابلوهای خطر با دید کافی در روز و شب
5️⃣ محصور کردن محوطه کار
6️⃣ نظارت بر رعایت مقررات حفاظتی و بهداشتی از سوی کارگران
اقدامات لازم در صورت وقوع حوادث ناشی از کار
1️⃣ انجام اقدامات اولیه برای جلوگیری از تشدید عوارض حادثه
2️⃣ گزارش حادثه به صورت کتبی ظرف ۳ روز اداری به شعبه مربوطه سازمان تامین اجتماعی
3️⃣ اطلاعرسانی کتبی به اداره کار و امور اجتماعی محل و تکمیل فرمهای مربوط
4️⃣ ثبت حادثه در دفتر ویژهای که فرم آن از طریق وزارت کار و امور اجتماعی اعلام میشود
هزینه احتمالی اقدامات اولیه را سازمان تأمین اجتماعی برابر مقررات پرداخت میکند؛ بنابراین «اقدام فوری برای کنترل وضعیت و جلوگیری از تشدید آسیب» از وظایف اولیه کارفرماست.
جدول اقدامات پس از حوادث ناشی از کار
| موقعیت | کاری که باید انجام شود | زمان/نکته کلیدی |
|---|---|---|
| بلافاصله بعد از حادثه | اقدامات اولیه برای جلوگیری از تشدید آسیب | اقدام فوری |
| گزارش بیمهای | گزارش کتبی حادثه به سازمان تأمین اجتماعی | ظرف ۳ روز اداری به شعبه مربوطه |
| گزارش به اداره کار | اطلاعرسانی کتبی + تکمیل فرمها به اداره کار و امور اجتماعی | در محل وقوع/محل کار |
| ثبت رسمی حادثه | ثبت حادثه در دفتر ویژه اعلامی وزارت کار | ثبت در دفتر مخصوص |
| اگر اختلاف/تقصیر مطرح شد | شکایت/دادخواست → تشکیل پرونده کلانتری → بررسی بازرسی کار + اظهارات شهود → گزارش بازرس → رسیدگی قضایی | ممکن است چند مقصر داشته باشد |
| هزینه بررسی | بررسی اولیه بازرسی کار: رایگان | تجدیدنظر/کارشناسی مجدد: هزینه کارشناسی |
| نتیجه تقصیر | اگر کارفرما مقصر: دیه/ارش + مطالبه هزینههای مربوط | اگر مقررات رعایت شده و کارگر عامل باشد: مسئولیت کارفرما منتفی |
| حالتهای خاص | کارگر بدون بیمه (با اثبات رابطه کاری): کارفرما کل خسارت | اتباع فاقد روادید کار: مشمول قانون کار/مزایا نمیشوند |
| دیه و ارش | تعیین با پزشکی قانونی و حکم مرجع قضایی | مبلغ دیه سالانه تعیین میشود |
تعیین تقصیر در حوادث ناشی از کار و نحوه درخواست بررسی
در بسیاری از پروندهها، مسئله اصلی بعد از وقوع حادثه، تعیین تقصیر در حوادث ناشی از کار است؛ چون ممکن است یک یا چند مقصر وجود داشته باشد: گاهی کارفرما وسایل ایمنی ضروری را فراهم نکرده، گاهی کارگر مقررات را رعایت نکرده، و گاهی ترکیبی از عوامل دخیل بوده است. در این زمان باید تعیین تقصیر در حوادث ناشی از کار بررسی شود .
درخواست بررسی حوادث ناشی از کار چگونه است ؟
1️⃣ مراجعه حادثهدیده یا اولیای دم به مراجع قضایی/انتظامی برای طرح شکایت یا دادخواست
2️⃣ تشکیل پرونده در کلانتری و اخذ نظریه از ادارات کار و امور اجتماعی و پزشکی قانونی
3️⃣ حضور در واحد بازرسی کار اداره کل کار و امور اجتماعی استان یا اداره شهرستان و ارائه نامه کلانتری برای مطالعه پرونده، بررسی صحنه حادثه و ثبت اظهارات شهود
4️⃣ تهیه گزارش حادثه توسط بازرس کار و ارسال آن برای ارجاع به مرجع قضایی
5️⃣ رسیدگی مقام قضایی و صدور رأی درباره مقصر یا مقصرین و در صورت لزوم، میزان دیه و ارش
هزینه بررسی حوادث ناشی از کار چقدر است ؟
بررسی حادثه توسط بازرسان ادارات کار و امور اجتماعی بهعنوان ضابطین مراجع قضایی رایگان است؛ اما اگر بعد از رأی نهایی، کارگر یا کارفرما نسبت به نظر بازرس اعتراض داشته باشند و درخواست تجدیدنظر کنند، برای بررسی دوباره و کارشناسی، هزینه کارشناسی مطرح میشود.
مسئولیت کیفری در حوادث ناشی از کار یعنی چه ؟
مسئولیت کیفری حادثه بر عهده «مقصر یا مقصرین» است و تشخیص آن با نظر بازرسان کار یا کارشناسان رسمی دادگستری و در نهایت، رأی قضایی تعیین میشود. مطابق ماده ۹۵ قانون کار، مسئولیت اجرای مقررات و ضوابط فنی و بهداشت کار بر عهده کارفرما یا مسئولین واحدهای کاری است؛ بنابراین اگر حادثه به دلیل رعایت نکردن مقررات ایمنی از سوی کارفرما یا مسئولین واحد باشد، مسئولیت کیفری هم متوجه همانها خواهد بود. علاوه بر این، ماده ۲۹۵ قانون مجازات اسلامی نیز تاکید می کند ترک فعلِ وظیفه قانونی (در صورت توانایی انجام) و وقوع جنایت، میتواند مسئولیت ایجاد کند.
حمایتها و خدمات درمانی در حوادث ناشی از کار
1️⃣ خدمات درمانی و معالجه بیمهشده
2️⃣ تحویل پروتز و ارتز
3️⃣ غرامت دستمزد ایام بیماری
4️⃣ مستمری ازکارافتادگی جزئی یا کلی
5️⃣ مستمری فوت (حسب مورد)
همچنین مطابق ماده ۵۴ قانون تأمین اجتماعی، خدمات پزشکی شامل این موارد دانسته شده است :
- اقدامات درمانی سرپایی
- بستری بیمارستانی
- تحویل داروهای لازم
- انجام آزمایشات تشخیص طبی
هزینههای کارفرما در صورت تقصیر حوادث ناشا از کار
اگر ثابت شود وقوع حادثه به دلیل عدم رعایت مقررات حفاظت فنی یا عدم رعایت احتیاط لازم از طرف کارفرما یا نمایندگان او بوده، سازمان تأمین اجتماعی تعهدات خود را در قبال بیمهشده انجام میدهد، اما هزینههای مربوط را از کارفرما مطالبه و وصول میکند. کارفرما میتواند با پرداخت «معادل ده سال مستمری» موضوع ماده مربوط، از این بابت بریالذمه شود.
از طرف دیگر، اگر کارفرما مقصر تشخیص داده شود باید موارد زیر رعایت شود :
1️⃣ پرداخت دیه و ارش کارگر آسیبدیده
2️⃣ پرداخت خسارت به سازمان تأمین اجتماعی بابت مستمری یا غرامت نقص عضو
3️⃣ بررسی جنبه عمومی و اعمال مجازاتها و جریمههای مقرر
همچنین اگر کارفرما همه مقررات را رعایت کرده باشد و کارگر عامل حادثه باشد، در متنها گفته شده کارفرما مسئولیتی ندارد و تأمین اجتماعی خسارت را پرداخت میکند.
دیه حوادث ناشی از کار چقدر است ؟
اگر به صورت عمدی یا سهوی به سلامت، جان یا مال افراد لطمه وارد شود، باید خسارت پرداخت شود و در حوادث ناشی از کار هم، وقتی آسیب به کارگر وارد میشود، بحث پرداخت دیه و خسارت مطرح است. تعیین میزان دیه با نظریه پزشکی قانونی و حکم مقام قضایی انجام میشود و مبلغ دیه نیز هر سال توسط قوه قضاییه تعیین میگردد.
خسارت حادثه برای کارگر بدون بیمه با چه کسی است ؟
کارفرما باید همه کارگرها و کارکنان خود را بیمه کند. اگر کارگر بدون بیمه در حین کار آسیب ببیند و رابطه کارگری و کارفرمایی برای قانون ثابت شود، کارفرما باید «کل خسارت» کارگر آسیبدیده را پرداخت کند؛ از جمله هزینه پزشکی، نقص عضو، فوت و حتی هزینه کفن و دفن.
تکلیف حادثه ناشی از کار برای اتباع بیگانه فاقد روادید کار چیست ؟
استفاده از نیروی کار اتباع بیگانه بدون داشتن روادید ورود با حق کار ممنوع است و در چنین شرایطی، اتباع بیگانه بدون روادید کار و پروانه کار، مشمول قانون کار و مزایای مربوط به تأمین اجتماعی نمیشوند.
چگونه میتوان حوادث ناشی از کار را کاهش داد ؟
مجموعه اقداماتی که برای کاهش حوادث ناشی از کار باید انجام شود ، شامل این موارد است :
1️⃣ تأمین تجهیزات ایمن، مدرن، غیر فرسوده و استاندارد
2️⃣ آموزش کار ایمن با دستگاهها و ماشینآلات در ابتدای ورود نیروها
3️⃣ آموزش شیوههای حفظ ایمنی و اقدامات بهداشتی
4️⃣ آموزش اقدامات اولیه پس از وقوع حادثه برای جلوگیری از تشدید آسیب
5️⃣ بهکارگیری نیروها بر اساس تخصص و توان آنها
6️⃣ نصب دستورالعملهای ایمنی در بخشهای مختلف
7️⃣ برگزاری دورههای آموزشی بهصورت دائم برای تأکید بر رعایت ایمنی
8️⃣ پرهیز از تردد یا کار زیر بار معلق
9️⃣ قبول نکردن کارهایی که مهارت و تخصص کافی برای آن وجود ندارد
🔟 استفاده از ابزارهای ایمنی (مثل کلاه و لباسهای مخصوص) هنگام کار
جمعبندی
حوادث ناشی از کار میتواند در هر محیطی رخ دهد و قانون، دایره آن را به داخل کارگاه محدود نکرده است. معیار اصلی، «حین انجام وظیفه» و «به سبب انجام وظیفه» بودن حادثه است. پس از وقوع حادثه، هم مسیر گزارشدهی و اقدام فوری اهمیت دارد و هم مسیر تعیین تقصیر در حوادث ناشی از کار که با نظر بازرسان و کارشناسان و رأی قضایی نهایی میشود.
در کنار آن، اگر تقصیر متوجه کارفرما باشد، مسئولیت کیفری کارفرما در حوادث ناشی از کار و پیامدهای مالی مانند پرداخت دیه و خسارتها مطرح میشود؛ و اگر مقررات رعایت شده باشد و کارگر عامل حادثه شناخته شود، مسئولیت کارفرما و پرداخت خسارت توسط تأمین اجتماعی منتفی می شود . در نهایت، رعایت ایمنی، آموزش، نظارت و کنترل خطرات، مسیر کاهش حادثه را هموارتر میکند.
سوالات متداول
آیا فقط اتفاقات داخل کارگاه مشمول حوادث ناشی از کار هستند ؟
خیر. مأموریت خارج از کارگاه، مسیر رفتوبرگشت عادی بین کار و منزل، مراجعه درمانی برای درمان و توانبخشی، و کمک به نجات سایر بیمهشدگان هم میتواند مشمول باشد.
مهلت ارسال گزارش حادثه به تامین اجتماعی چقدر است ؟
گزارش حادثه باید کتباً ظرف ۳ روز اداری از تاریخ وقوع حادثه به شعبه مربوطه سازمان تأمین اجتماعی ارسال شود.
تعیین تقصیر در حوادث ناشی از کار چگونه انجام میشود ؟
کارشناسان/بازرسان، پرونده و صحنه حادثه را بررسی میکنند و گزارش تهیه میشود؛ سپس با نظر مقام قضایی، مقصر یا مقصرین مشخص میشوند.
دیه حوادث ناشی از کار چقدر است ؟
میزان دیه با نظریه پزشکی قانونی و حکم مقام قضایی تعیین میشود و مبلغ دیه هر سال توسط قوه قضاییه اعلام میگردد.
مسئولیت کیفری کارفرما در حوادث ناشی از کار چه زمانی مطرح میشود ؟
اگر حادثه به دلیل رعایت نکردن مقررات فنی، ایمنی یا بهداشتی از سوی کارفرما یا مسئولین واحد رخ دهد، طبق ماده ۹۵ قانون کار مسئولیت کیفری و حقوقی میتواند متوجه کارفرما باشد.
دیدگاهتان را بنویسید