انواع مرخصی در قانون کار
مرخصی در قانون کار چیست ؟
مرخصی یکی از حقوق پایهای برای کارگران و کارمندان است که در قانون کار جمهوری اسلامی ایران به روشنی پیشبینی شده است. از مواد ۶۴ تا ۷۴ قانون کار به تفصیل درباره مرخصیها سخن گفته شده و به موجب آن کارکنان در شرایط مختلف میتوانند برای مدت مشخصی از محل کار غیبت کنند.
این حق قانونی به کارگر اجازه میدهد در روزهای غیرتعطیل، با توجه به نوع مرخصی، در محیط کار حضور نداشته باشد و همچنان از برخی یا همه مزایا بهرهمند گردد. اهمیت این موضوع از آنجاست که مرخصی علاوه بر ایجاد تعادل بین کار و زندگی، تضمینکننده سلامت جسمی و روحی کارکنان نیز محسوب میشود.
انواع مرخصی در قانون کار
آشنایی با انواع مرخصی در قانون کار برای همه واجب است. گرفتن مرخصی برای اغلب افراد شاغل مسئله ای ناخوشایند و شاید همراه با منت است! مرخصی در قانون کار مانند جیره یک سرباز است و البته ابزاری برای فشار وارد کردن بر کارمندان.
به طور کلی، مرخصی وضعیتی قانونی است که آشنایی با انواع آن برای همه افراد ضروری و لازم است. پیش از اینکه انواع مرخصی را معرفی کنم بهتر است ابتدا نگاهی بر تعریف واژه مرخصی بیندازیم. مرخصی ساعت ها یا روزهایی است که کارفرما به کارمند خود اجازه می دهد بر سر کار خود حضور پیدا نکنند.
به عبارتی دیگر می توان گفت که مرخصی به ساعت ها یا روزهایی گفته می شود که کارفرما به کارمند خود اجازه غیبت می دهد. مرخصی انواع مختلفی دارد و براساس نوع آن می توان با حقوق و یا بدون حقوق باشد.
انواع مرخصی در قانون کار به 12 دسته اساسی تقسیم می شود. شاید کارمندان تنها با برخی از این مرخصی ها آشنایی داشته باشند. به هر حال هر کدام از انواع مرخصی تعریف مخصوص به خود را دارند و به شرح زیر می باشند :
6️⃣ مرخصی شیردهی
7️⃣ مرخصی حج
8️⃣ مرخصی ازدواج
9️⃣ مرخصی فوت اقوم درجه یک
🔟 مرخصی بین تعطیلی
آشنایی با کاربردی ترین و مهمترین انواع مرخصی
مرخصی استحقاقی، اضطراری، ساعتی و بدون حقوق از جمله مرخصی هایی هستند که اکثر کارمندان با آنها آشنایی دارند؛ اما بد نیست با دقت بیشتری آنها را مورد بررسی قرار دهیم.
انواع مرخصی در قانون کار ( مرخصی استحقاقی )
قانون 64 کار در مورد مرخصی استحقاقی می باشد. مرخصی استحقاقی به این معناست که کارگر و یا کارمند می تواند در هر ماه 5/2 روز مرخصی برای انجام کارهای عادی داشته باشد. این مقدار در سال برابر است با 26 روز (192 ساعت). یعنی در واقع طبق قانون کار هر فرد شاغل می تواند 26 روز مرخصی با حقوق داشته باشد.
ناگفته نماند که این مقدار در مشاغل سخت متفاوت است. مرخصی استحقاقی حتساب جمعهها، ۳۰ روز و در عمل ۲۶ روز کاری محسوب میشود. در مشاغل سخت و زیانآور این میزان افزایش یافته و به پنج هفته میرسد. مرخصی استحقاقی نهتنها با حقوق است بلکه جزء سابقه کاری نیز منظور میشود.
✅ ذخیره و بازخرید مرخصی استحقاقی
ماده ۶۶ قانون کار بیان میکند که کارگران نمیتوانند بیش از ۹ روز از مرخصی سالانه خود را ذخیره کنند. مازاد بر این ۹ روز باید یا استفاده شود یا بهصورت وجه نقد به کارگر پرداخت گردد. در صورت بازنشستگی، فوت، از کارافتادگی یا خاتمه قرارداد نیز مطالبات مربوط به مرخصی استفادهنشده باید بر اساس حقوق و مزایا به فرد یا وراث او پرداخت شود.
انواع مرخصی در قانون کار ( مرخصی اضطراری )
مرخصی اضطراری از مرخصی هایی است که مورد استفاده تمامی کارمندان (رسمی، پیمانی، قراردادی و…) قرار می گیرد. این نوع مرخصی با هدف تحکیم و تحریم نهاد خانواده تعیین شده است. طبق قانون کار، کارمندان می توانند علاوه بر مرخصی استحقاقی سالانه، 7 روز مرخصی اضطراری بگیرند.
ناگفته نماند که استفاده از مرخصی اضطراری برای افرادی است که یکی از این شرایط را داشته باشند: ازدواج دائم، ازدواج فرزند کارمند و فوت بستگان درجه یک.
انواع مرخصی در قانون کار ( مرخصی ساعتی )
مرخصی ساعتی از رایج ترین انواع مرخصی به شمار می رود. در حقیقت مرخصی ساعتی بخشی از همان مرخصی استحقاقی می باشد که در آن افراد می توانند به جای گرفتن مرخصی برای یک روز کامل، آن را به ساعت های کمتری تبدیل کنند. میزان این نوع مرخصی در شرکت ها با یکدیگر متفاوت است. همچنین هر 8 ساعت مرخصی ساعتی یک روز مرخصی کامل محسوب می شود.
ثبت نام دوره رایگان حقوق و دستمزد
انواع مرخصی در قانون کار ( مرخصی بدون حقوق )
کارمند می تواند در صورت نیاز درخواست مرخصی بدون حقوق دهد. لازم است بدانید که حداکثر زمان برای مرخصی بدون حقوق 2 سال می باشد. در مواردی مانند سفرهای طولانی، مشکلات و امور شخصی و… فرد می تواند از مرخصی بدون حقوق استفاده کند.
انواع مرخصی در قانون کار ( مرخصی بین تعطیلی )
اگر تعطیلات رسمی پیدرپی باشد و کارمند بخواهد روز بین این تعطیلات را نیز مرخصی بگیرد، آن روز جزء مرخصی استحقاقی محسوب میشود. به این حالت مرخصی بین تعطیلی گفته میشود.
انواع مرخصی در قانون کار ( مرخصی استعلاجی )
مرخصی استعلاجی مطابق ماده ۷۴ قانون کار برای زمان بیماری کارکنان پیشبینی شده است. این مرخصی نیازمند تأیید پزشک معتمد سازمان تأمین اجتماعی است و مدت آن جزء سوابق کاری و بازنشستگی فرد محسوب میشود. در صورتی که بیماری کمتر از ۷ روز باشد، نظر پزشک معالج کفایت میکند؛ اما برای دورههای طولانیتر نیاز به تأیید پزشک معتمد یا شورای پزشکی سازمان خواهد بود.
📌 نحوه محاسبه غرامت دستمزد در مرخصی استعلاجی
در ایام مرخصی استعلاجی، حقوق فرد از طریق سازمان تأمین اجتماعی پرداخت میشود. این پرداخت تحت عنوان غرامت دستمزد انجام شده و کارگر در این مدت بیمه و سابقه کاری خود را از دست نمیدهد. کارفرما موظف است سایر مزایای غیرنقدی مانند سنوات و عیدی را محاسبه و پرداخت نماید.
انواع مرخصی در قانون کار ( مرخصی بارداری )
مرخصی بارداری برای خانم های کارمند اهمیت بسیاری دارد. قانون کار به خانم های باردار که شاغل هستند، 9 ماه کامل اجازه مرخصی می دهد. خوب است بدانید که در این مدت کارمند حقوق خود را به طور کامل دریافت خواهد کرد و همچنین جزو سوابق کاری او نیز محسوب می گردد.
جالب است بدانید که همسران این خانم ها نیز می توانند علاوه بر سایر مرخصی ها (استحقاقی) از 2 هفته مرخصی اجباری نیز برخوردار شوند! لازم است بدانید که برای گرفتن مرخصی بارداری ارائه مدارکی از جمله دفترچه بیمه، گواهی از پزشک، کپی از همه صفحات شناسنامه والدین، شناسنامه فرزند و همچنین خلاصه پرونده ترخیص از بیمارستان ضروریست. در موارد زایمان دو قلو یا چند قلو این مدت میتواند افزایش یابد.
انواع مرخصی در قانون کار ( مرخصی پاس شیر و شیردهی )
براساس ماده ۷۸ قانون کار و قانون ترویج تغذیه با شیر مادر، زنان شاغل دارای فرزند زیر دو سال میتوانند روزانه یک ساعت از مرخصی ساعتی استفاده کنند. در مواردی که فرزندان دوقلو یا بیشتر باشند، این زمان به دو ساعت افزایش مییابد. این مرخصی جزو مرخصی استحقاقی محسوب نمیشود و برای حمایت از مادران در نظر گرفته شده است.
انواع مرخصی در قانون کار ( مرخصی تحصیلی )
تا اینجا متوجه شدید که هر کدام از انواع مرخصی، روزهای مشخصی دارد. از دیگر انواع مرخصی می توان به مرخصی تحصیلی اشاره نمود. طبق قانون کار، یک کارمند می تواند برای طی کردن دوره تحصیلی خود مرخصی بگیرد. مرخصی تحصیلی 2 سال می باشد که البته با توافق کارفرما می توان آن را تا 2 سال دیگر نیز تمدید کرد.
انواع مرخصی در قانون کار ( مرخصی ازدواج و فوت اقوام درجهیک )
مطابق ماده ۷۳ قانون کار، در صورت ازدواج دائم یا فوت همسر، پدر، مادر یا فرزندان، کارگر میتواند سه روز مرخصی با حقوق دریافت کند. این مرخصی جدای از مرخصی استحقاقی بوده و قابل انتقال به زمان دیگر نیست. مدت مرخصی ازدواج و فوت اقوام درجه یک 3 روز است. یعنی کارمندانی که ازدواج می کنند یا اقوام درجه یک خود (پدر، مادر، فرزند و یا همسر) را از دست می دهند، می توانند از این مرخصی استفاده کنند.
انواع مرخصی در قانون کار ( مرخصی ازدواج و فوت اقوام درجهیک )
طبق ماده ۶۷ قانون کار، هر کارگر میتواند در طول مدت خدمت خود فقط یک بار از مرخصی حج واجب به مدت ۳۰ روز استفاده کند. این مرخصی میتواند بهصورت استحقاقی (در صورت داشتن ذخیره) یا بدون حقوق اعطا شود.
انواع مرخصی در قانون کار ( مرخصی ازدواج و فوت اقوام درجهیک )
برای مشاغل سخت وزیانآور، طبق ماده ۶۵ قانون کار، میزان مرخصی استحقاقی سالانه ۵ هفته است. قانونگذار توصیه کرده است که این مرخصی در دو نوبت و در پایان هر شش ماه استفاده شود تا فشار کار برای این افراد کاهش یابد.
جدول انواع مرخصی اصلی در قانون کار
| نوع مرخصی | مدت/سقف | وضعیت پرداخت | شرایط و مواد قانونیِ کلیدی | نکات مهم |
|---|---|---|---|---|
| استحقاقی | سالانه ۳۰ روز (در عمل ۲۶ روز کاری) | با حقوق | ماده ۶۴ (سالانه)، ماده ۶۶ (سقف ذخیره)، ماده ۷۱ (پرداخت در خاتمه/فوت) | حداکثر ۹ روز قابل ذخیره؛ مازاد بازخرید/پرداخت میشود. |
| استعلاجی | بدون سقف از پیشتعیینشده (تابع نظر تأمین اجتماعی) | غرامت دستمزد توسط تأمین اجتماعی | ماده ۷۴ قانون کار، مقررات تأمین اجتماعی | نیاز به تأیید پزشک معتمد/کمیسیون؛ جزو سابقه بیمه و بازنشستگی محسوب میشود. |
| بدون حقوق | تا ۲ سال در طول خدمت؛ سقف سالانه معمولاً ۱ ماه | بدون حقوق | ماده ۷۲ و ماده ۱۶ قانون کار | فقط با موافقت کتبی کارفرما؛ در تحصیلی تا ۲ سال دیگر قابل تمدید (تعلیق قرارداد). |
| زایمان | مادر: ۹ ماه | پدر: طبق منبع ۲ «۲ هفته»؛ طبق منبع ۵ «۳ روز» | پرداخت ایام مادر توسط تأمین اجتماعی | قوانین اصلاحی زایمان + ماده ۶۷ تأمین اجتماعی؛ | مدت جزو سوابق است؛ مرخصی پدر جدا از استحقاقی و غیرقابل ذخیره/انتقال. |
| ازدواج/فوت | ۳ روز | با حقوق | ماده ۷۳ قانون کار | جدا از استحقاقی و غیرقابل انتقال به زمان دیگر |
فرمول محاسبه مانده یا بازخرید مرخصی
فرمول ساده برای محاسبه مانده مرخصی به این شکل است :
( مرخصی کل – ۹ روزذخیره ) × ( حقوق پایه ÷ ۳۰ )
مبنای محاسبه بازخرید مرخصی، حقوق پایه بهعلاوه حقالسعی (تمامی دریافتیهای قانونی مانند حق مسکن، حق اولاد و …) است.
📌 محاسبه برای کار کمتر از یکسال
اگر فردی کمتر از یکسال مشغول به کار باشد، مرخصی او به نسبت مدت کار محاسبه میشود. به طور مثال برای شش ماه کار، مرخصی استحقاقی ۱۵ روز خواهد بود.
📌 محاسبه برای قراردادهای پارهوقت
در قراردادهای پارهوقت نیز مرخصی به تناسب ساعات کار محاسبه میشود و این تناسب در حقوق و مزایا اعمال میشود.
مدیریت و تأیید مرخصی در قانون کار
طبق ماده ۶۹ قانون کار، تعیین زمان استفاده از مرخصی باید با توافق کارگر و کارفرما صورت گیرد. در صورت بروز اختلاف، نظر اداره کار و امور اجتماعی منطقه لازمالاجراست.
برنامهریزی مرخصی در کارهای پیوسته
در مشاغلی که ماهیت پیوسته دارند، کارفرما موظف است جدول زمانبندی مرخصی را برای سال بعد تهیه کرده و به تأیید نماینده کارگران یا شورای اسلامی کار برساند.
جمع بندی :
استفاده مناسب، به جا و درست از انواع مرخصی بسیار مهم است. همچنین برای ایجاد تعادل میان کار و زندگی لازم است تا هر شخص از روزهای مرخصی خود به درستی استفاده کند. در برخی موارد به طور ناخواسته شرایطی پیش می آید که لازم است کارمند برای رسیدگی به آن چند ساعت یا حتی چند روز مرخصی بگیرد.
در چنین شرایطی کارفرما ممکن است به ناحق و یا با بی اطلاعی حق کارمند را پایمال کند. اینجاست که کارمندانی که دوره آموزش حقوق دستمزد در اصفهان را گذراندند می توانند با اطلاع از مرخصی ها و شرایط آنها از حق خود دفاع کند.انواع مرخصی در قانون کار شامل استحقاقی، استعلاجی، بدون حقوق، زایمان، حج، تحصیلی، ساعتی، بین تعطیلی و موارد دیگر است.
قانونگذار با تصویب مواد ۶۴ تا ۷۴ این حقوق را تضمین کرده و جزئیات آن را مشخص نموده است. نحوه محاسبه انواع مرخصی در قانون کار نیز بر اساس حقالسعی و مدت اشتغال تعیین میشود. آشنایی دقیق با این قوانین باعث میشود کارکنان بدون نگرانی از سوءاستفاده یا تضییع حق، بتوانند از مرخصیهای قانونی خود استفاده کنند و تعادل بهتری میان کار و زندگی برقرار نمایند.
آیا مرخصی سالانه ۲۶ روز است یا ۳۰ روز ؟
طبق ماده ۶۴، مرخصی سالانه ۳۰ روز شامل ۴ روز جمعه است، در عمل ۲۶ روز کاری.
آیا مرخصی ازدواج و فوت جزو مرخصی استحقاقی محسوب میشود ؟
خیر، جداگانه و به مدت ۳ روز با حقوق تعلق میگیرد.
چه مقدار از مرخصی قابل ذخیره است ؟
حداکثر ۹ روز در سال طبق ماده ۶۶.
آیا مرخصی استعلاجی سقف دارد ؟
محدودیتی ندارد، اما بسته به نوع بیماری و تأیید تأمین اجتماعی مدیریت میشود.
بازخرید مرخصی چگونه محاسبه میشود ؟
بر اساس حقوق پایه و حقالسعی (ماده ۳۴ قانون کار).
دیدگاهتان را بنویسید