فوق العاده نوبت کاری و نحوه محاسبه آن
در بسیاری از مشاغل حیاتی مانند خدمات بهداشتی، درمانی، اورژانس، آتشنشانی، نیروگاهها، پالایشگاهها و حتی شرکتهای تولیدی دارویی، امکان تعطیلی محیط کار وجود ندارد. این مشاغل نیازمند حضور پیوسته کارکنان در طول شبانهروز هستند؛ بنابراین استفاده از سیستمهای نوبت کاری و شیفت کاری امری ضروری به شمار میآید.
در این مقاله جامع با محوریت «آموزش نوبت کاری» به بررسی مفهوم نوبت کاری، طبقهبندی آن طبق قانون کار، نحوه محاسبه حقوق و مزایای مربوط به هر نوع شیفت و همچنین معایب و مزایای کار در شیفتهای مختلف خواهیم پرداخت.
مفهوم نوبت کاری در قانون کار
نوبت کاری یا شیفت کاری به نوعی از تقسیمبندی ساعات کاری گفته میشود که در آن کارکنان به صورت چرخشی در طول روز در شیفتهای مختلف (صبح، عصر و شب) فعالیت میکنند. طبق ماده 55 قانون کار، نوبت کاری به عنوان کاری تعریف میشود که در طی یک دوره معین (معمولاً یک ماه) در ساعات مختلف شبانهروز انجام شود.
به عبارت دیگر، اگر یک کارگر در یک هفته صبح و در هفته دیگر شب کار کند، این حالت به عنوان شیفت کاری یا نوبت کاری تلقی میشود. نکته مهم در تعریف نوبت کاری، استفاده از لغت «ماه» است؛ یعنی تقسیمبندی باید در بازه زمانی یک ماه انجام شود و تغییر الگو در طول یک سال، مشروط به گردش منظم نوبتها، به عنوان نوبت کاری در نظر گرفته میشود.
تقسیمبندی شیفتهای روزانه
بر اساس قانون کار، یک روز 24 ساعته به سه شیفت 8 ساعته تقسیم میشود که به شرح زیر است :
✅ شیفت صبح : از ساعت 6 بامداد تا 14 بعدازظهر
✅ شیفت عصر : از ساعت 14 بعدازظهر تا 22 شب
✅ شیفت شب : از ساعت 22 شب تا 6 بامداد
این تقسیمبندی استاندارد، بستر لازم برای اجرای نوبت کاری در مشاغلی فراهم میآورد که به صورت شبانهروزی فعال هستند.
انواع نوبت کاری بر اساس ماده 56 قانون کار
ماده 56 قانون کار چهار نوع شیفت کاری را تعریف کرده است که به شرح زیر هستند :
1️⃣ شیفت کاری صبح و عصر :
کارگری که به صورت چرخشی یک هفته صبح و یک هفته عصر کار میکند. طبق قانون، در این حالت کارگر علاوه بر مزد مبنا، 10 درصد فوقالعاده نوبت کاری دریافت میکند.
2️⃣ شیفت کاری صبح، عصر و شب :
در این نوع شیفت کاری، کارگر در یک دوره معین (مثلاً هر هفته یا هر دوره مشخص) به ترتیب شیفت صبح، عصر و شب را تجربه میکند. با توجه به حضور در شیفت شب نیز، میزان فوقالعاده نوبت کاری در این حالت 15 درصد است.
3️⃣ شیفت کاری صبح و شب :
در این مدل، کارگر در یک هفته صبح و در هفته دیگر شب فعالیت میکند. به دلیل حضور در ساعات سخت شب، طبق قانون کار، درصد فوقالعاده نوبت کاری به میزان 22.5 درصد محاسبه میشود.
4️⃣ شیفت کاری عصر و شب :
کارگری که در دورههای مشخص به صورت متناوب شیفت عصر و شب را تجربه میکند. در این حالت نیز درصد فوقالعاده نوبت کاری (22 درصد) توسط قانون محاسبه میشود.
توجه به این نکته ضروری است که شرط اصلی برای تعلق گرفتن نوبت کاری، گردش شیفتها در طول یک ماه و تغییر ساعات شروع و پایان کار میباشد. در صورتی که این تغییرات ثابت باشند، حتی اگر شیفتهای شبانه اجرا شوند، حقوق مربوط به نوبت کاری تعلق نخواهد گرفت
ثبت نام دوره رایگان حقوق و دستمزد
نحوه محاسبه فوق العاده نوبت کاری
مراحل کلی محاسبه
برای محاسبه فوق العاده نوبت کاری طبق نرخهای سال 1404، مراحل زیر به ترتیب انجام میشود :
1️⃣ تشخیص نوع نوبت کاری :
بر اساس ساعات کاری مشخص در هر شیفت تعیین میشود که نوبت کاری از کدام دسته (صبح و عصر، صبح، عصر و شب، یا صبح و شب/عصر و شب) به حساب میآید.
2️⃣ تعیین درصد فوق العاده :
پس از تعیین نوع شیفت، درصد مرتبط از ماده 56 قانون کار به شرح زیر انتخاب میشود:
شیفت صبح و عصر: 10%
شیفت صبح، عصر و شب: 15%
شیفت صبح و شب یا عصر و شب: 22.5%
3️⃣اجرای فرمول محاسبه :
📌 فرمول کلی :
روزهای نوبت کاری × درصد نوبت کاری × مزد ثابت روزانه = مبلغ فوقالعاده
مبلغ به دست آمده به حقوق ماهیانه کارگر اضافه میشود تا حقوق نهایی محاسبه گردد.
📍 مثالهای عملی با نرخهای 1404
برای درک بهتر روش محاسبه، به چند مثال عملی توجه کنید:
1️⃣ شیفت صبح و عصر :
فرض کنید مزد مبنا روزانه یک کارگر 5,000,000 ریال است.
درصد فوق العاده نوبت کاری 10% میباشد:
ریال 500,000 = 5,000,000 × 10%
بنابراین، حقوق روزانه این کارگر با اضافه فوق العاده نوبت کاری برابر میشود با:
ریال 5,500,000 = 5,000,000 + 500,000
2️⃣ شیفت صبح، عصر و شب :
در این حالت با همان مزد مبنا، درصد تعیین شده 15% است:
ریال 750,000 = 5,000,000 × 15%
حقوق روزانه نهایی به رقم:
ریال5,750,000 = 5,000,000 + 750,000
3️⃣ شیفت صبح و شب یا عصر و شب :
درصد مورد نظر در این الگو 22.5% است:
ریال 1,125,000 = 5,000,000 × 22.5%
و حقوق کل برابر میشود با:
ریال 6,125,000 = 5,000,000 + 1,125,000
جدول درصد فوقالعاده نوبت کاری
| نوع نوبت کاری | درصد فوقالعاده |
|---|---|
| صبح و عصر | ۱۰٪ حقوق پایه |
| صبح و شب | ۲۲.۵٪ حقوق پایه |
| عصر و شب | ۲۲.۵٪ حقوق پایه |
| صبح، عصر و شب | ۱۵٪ حقوق پایه |
این درصدها صرفاً بهمنظور جبران شرایط سخت و فشار کاری در ساعات غیرعادی است و در محاسبه آن، حقوق پایه یا مزد مبنا مبنای اصلی محسوب میشود.
قوانین محاسبه نوبت کاری و دستورالعملهای اجرایی
برای اجرای صحیح محاسبات حقوق و دستمزد کارگران نوبتدار، چند نکته کلیدی وجود دارد :
1️⃣ گردش شیفتها در یک ماه :
کارگران باید در بازه زمانی یک ماه، شیفتهای مختلف (مثلاً یک هفته صبح و یک هفته شب) را تجربه کنند. اگر گردش شغلی در یک بازه زمانیکه کمتر از یک ماه باشد، کار به عنوان نوبت کاری تلقی نمیشود و فقط برای ساعات شب کار، مطابق ماده 53، فوق العاده شب کاری (با افزایشی حدود 35%) پرداخت میگردد.
2️⃣ محدودیت ساعات کار :
مجموع ساعات کاری کارگران در طول 4 هفته یا یک ماه نباید از میزان ساعت موظفی ماه مذکور تجاوز کند. در صورت افزایش ساعت کاری، ساعات اضافه مشمول پرداخت به تفکیک درصدهای تعیینشده خواهد شد.
3️⃣ تعرفههای جمعه کاری و مرخصی :
طبق ماده 62 قانون کار، در صورتی که شیفت کاری در روز جمعه نیز اجرا شود، علاوه بر فوق العاده نوبت کاری، حقوق جمعه کاری با افزایش 40% محاسبه شده و در صورت عدم دریافت تعطیلی جایگزین، اضافه کاری نیز به پرداخت میرسد.
تفاوت نوبت کاری با شب کاری
در حالی که نوبت کاری شامل فعالیت در چند شیفت مختلف (صبح، عصر و یا شب) در یک ماه است، کارگران شب کار تنها به صورت ثابت در شیفت شب (از ساعت 22 شب تا 6 صبح) مشغول به کار میشوند.
به همین دلیل، کارگرانی که به صورت نوبتی فعالیت میکنند، با توجه به تغییر شیفتها و فشارهای ناشی از چرخش ساعات، مشمول حقوق و مزایای ویژهای میشوند که در قانون کار برای جبران سختیهای بیشتر در این شرایط پیشبینی شده است. در مقابل، حقوق کارگران شب کار تنها با احتساب اضافه کاری شب (35 درصد بالاتر از مزد مبنا) محاسبه میشود.
تفاوت مزد مبنا و مزد ثابت در محاسبه نوبت کاری
یکی از مسائل مهم در مدیریت حقوق و دستمزد، تعیین مبنای محاسبه است. در محاسبه نوبت کاری، تفاوت بین «مزد مبنا» و «مزد ثابت» نقش اساسی دارد :
✅ مزد مبنا :
همان حقوق پایه تعیین شده برای کارگر است که شامل تمامی مزایا و اجزای حقوقی میشود. در محاسبه فوق العاده نوبت کاری، درصد تعیین شده از همان مزد مبنا ضرب میشود.
مزد مبنا = مزد روزانه + پایه سنوات روزانه + مزایای به تبع شغل
✅ مزد ثابت :
مبلغی است که بدون احتساب اضافه حقوق (مانند فوق العاده نوبت کاری، حق ماموریت و غیره) به کارگر پرداخت میشود. این مبلغ معمولاً برای محاسبه عیدی، سنوات و سایر مزایای قراردادی مد نظر قرار نمیگیرد.
در نتیجه، دقت در انتخاب مبنای محاسبه (مزد مبنا) باعث شفافیت و منصفانه بودن محاسبات حقوق و دستمزد میشود
مزایا و معایب نوبت کاری
📍 مزایای نوبت کاری
1️⃣ دریافت حقوق بالاتر :
از مهمترین مزایای شیفتبندی کار این است که کارگران و کارکنان به دلیل انجام وظایف در ساعات سخت شبانهروز، علاوه بر مزد مبنا، فوقالعاده نوبت کاری دریافت میکنند که باعث افزایش درآمد آنها میشود.
2️⃣ تنوع شیفتها :
با تغییر شیفتها، فشار جسمی و روحی ناشی از کار ثابت در یک ساعت مشخص کاهش یافته و امکان استفاده از شیفتهای مختلف برای کسب درآمد اضافی نیز فراهم میشود.
3️⃣ تطبیق با نیازهای شغلی :
مشاغلی که نیاز به خدمات 24 ساعته دارند، با استفاده از سیستم نوبت کاری میتوانند از تداوم فعالیت اطمینان حاصل کرده و خدماترسانی به موقع را به مشتریان ارائه دهند.
📍معایب نوبت کاری
1️⃣ بیخوابی و خستگی :
تغییرات مداوم در شیفتهای کاری میتواند منجر به اختلال در ریتم خواب و بروز خستگی شدید شود. این موضوع بر سلامت جسمی و روانی کارگران تاثیر منفی دارد.
2️⃣ استفاده بیش از حد از داروها :
برخی از کارگران به علت خستگی و اختلالات خواب ممکن است از داروهای خوابآور یا کافئین استفاده بیش از حد نمایند که در بلندمدت مشکلات جدیتری به همراه دارد.
3️⃣ کاهش راندمان کاری :
فعالیت در ساعات شب و تغییر مداوم شیفتها ممکن است باعث کاهش تمرکز و راندمان کاری کارکنان شود، بهویژه در شرایط ساعات کاری غیر منظم و طولانی.
مقررات مربوط به نوبت کاری در قانون کار
طبق ماده 56 قانون کار، حقوق و مزایای مربوط به نوبت کاری بر اساس مزد مبنا (موضوع ماده 36 قانون کار) تنظیم میشود. این ماده شامل موارد زیر است :
1️⃣ پرداخت فوقالعاده نوبت کاری :
مبلغی مازاد بر مزد مبنا به عنوان جبران سختیهای ناشی از چرخش شیفتها تعیین شده است. درصدها بسته به ترکیب شیفتهای کاری (مثلاً صبح و عصر، صبح و شب، یا عصر و شب) متفاوت است.
2️⃣ پرداخت در روزهای تعطیل و مرخصی :
اگرچه ساعات اضافه کاری در تعطیلات رسمی، روزهای جمعه و مرخصی استحقاقی نیز محاسبه و پرداخت میشود، اما این مبالغ در محاسبه عیدی، سنوات و اضافه کاری لحاظ نمیشوند.
3️⃣ حق بیمه و مالیات :
تمامی فوقالعادههای مربوط به نوبت کاری مشمول کسر مالیات و حق بیمه میگردند که کارفرما موظف به پرداخت آنها است.
حق ماموریت و هزینههای مربوط به آن
در مواقعی که کارگر نوبت کاری برای انجام ماموریت به خارج از محل کار ارسال میشود، حق ماموریت بر اساس مزد مبنا تعیین میشود. طبق ماده 46 قانون کار، حق ماموریت نباید کمتر از مزد مبنا کارگر باشد و هزینههای رفت و برگشت نیز بر عهده کارفرما است. به عنوان نمونه، در محاسبه حقوق یک روز ماموریت، علاوه بر مزد مبنا، حق ماموریت طبق توافق با کارفرما اضافه میشود.
مرخصی، عیدی و پاداش در نوبت کاری
✅ مرخصی : کارگران نوبتکار در صورت استفاده از مرخصی استحقاقی، مبلغ فوقالعاده نوبت کاری را از دست نمیدهند.
📌 عیدی و پاداش : فوقالعاده نوبت کاری در محاسبه عیدی و سنوات لحاظ نمیشود. مبنای محاسبه، حقوق پایه است.
نوبت کاری در روز جمعه
اگر کارگری در روز جمعه مشغول به کار باشد، علاوه بر دریافت فوقالعاده نوبت کاری، مشمول دریافت ۴۰٪ اضافه بهعنوان جمعه کاری خواهد شد. همچنین باید یک روز دیگر از هفته را بهعنوان تعطیلی دریافت کند.
مثالهای عملی از انواع نوبت کاری
1️⃣ مثالهای نوبت کاری صبح و عصر
✅ الگوی هفتگی :
کارگری که یک هفته در شیفت صبح (6 تا 14) و هفته دیگر در شیفت عصر (14 تا 22) مشغول به کار است. در این حالت، درصد فوقالعاده نوبت کاری برابر با 10% تعیین میشود.
✅ الگوی دهروزه :
کارگری که به صورت ده روز متوالی در شیفت صبح و ده روز متوالی در شیفت عصر فعالیت میکند. این الگو نیز طبق ماده 56 قانون کار مشمول درصد 10% فوقالعاده نوبت کاری میشود.
✅ الگوی ترکیبی :
کارگری که یک هفته کامل صبح و پنج روز از هفته بعد عصر کار میکند. در هر صورت، با توجه به تقسیمبندی منظم شیفتها، حقوق نوبت کاری طبق ضریب تعیینشده محاسبه میشود.
2️⃣ مثالهای نوبت کاری صبح، عصر و شب
✅ چرخش سهگانه :
کارگری که به ترتیب یک هفته شیفت صبح، یک هفته شیفت عصر و یک هفته شیفت شب را تجربه میکند. با توجه به حضور در شیفت شب، در این حالت درصد فوقالعاده نوبت کاری معمولاً 15% (یا 16% در برخی از محاسبات) تعیین میشود.
✅ الگوی دهروزه سهگانه :
کارگری که ده روز به صورت پشت سر هم در هر سه شیفت (صبح، عصر و شب) فعالیت کند. در این نوع الگو نیز محاسبه فوقالعاده نوبت کاری با درصدهای مربوطه انجام میشود.
3️⃣ مثالهای نوبت کاری صبح و شب یا عصر و شب
✅ الگوی ترکیبی :
کارگری که به صورت چرخشی یک هفته شیفت صبح و هفته دیگر شیفت شب را تجربه کند. در این حالت، به دلیل فشارهای ناشی از شیفت شب، درصد فوقالعاده نوبت کاری به میزان 22.5% در نظر گرفته میشود.
✅ تنظیم ساعات و محاسبه :
فرض کنید کارگری در یک ماه 189 ساعت کار کرده و از این ساعات، 86 ساعت مربوط به شیفت شب باشد. طبق محاسبات انجام شده در قانون، درصد فوقالعاده نوبت کاری به میزان 22.5% برای ساعات شب محاسبه خواهد شد.
چالشهای موجود در اجرای نوبت کاری
اجرای نوبت کاری به دلیل نیاز به فعالیت پیوسته در محیطهای غیر قابل تعطیلی، چالشهای متعددی را برای کارگران به همراه دارد. تغییرات مداوم در شیفتها موجب اختلال در ریتم خواب و زندگی اجتماعی میشود. همچنین محاسبه دقیق حقوق و اضافه کاری در چنین شرایطی نیازمند دقت بالا در ثبت ساعات کاری و اعمال درصدهای مختلف است؛ به همین دلیل استفاده از سیستمهای ثبت حضور و غیاب دقیق (مانند کارت تایمکس) اهمیت ویژهای دارد.
ضرورت آموزش نوبت کاری برای مدیران و کارگران
با توجه به پیچیدگیهای موجود در محاسبه حقوق کارگران نوبت کاری، آموزش دقیق این موضوع برای مدیران منابع انسانی و خود کارگران الزامی است. آگاهی از فرمولهای محاسبه، درصدهای تعیینشده توسط قانون و شیوههای صحیح ثبت ساعات کاری، میتواند از بروز اختلافات و مشکلات حقوقی جلوگیری نماید. از این رو، ارائه دورههای تخصصی «آموزش نوبت کاری» به عنوان یک منبع راهنما برای مدیران و کارکنان توصیه میشود.
نتیجهگیری
با توجه به تمامی موارد مطرح شده در این مقاله، روشن میشود که «نوبت کاری چیست و نحوه محاسبه آن در سال 1404» موضوعی جامع و چند جانبه است که از جمله مهمترین مباحث حقوق و دستمزد در مشاغل 24 ساعته محسوب میشود. رعایت دقیق قوانین مندرج در مواد 55 و 56 قانون کار، تعیین درصدهای فوق العاده متناسب با شیفتهای کاری (10%، 15% و 22.5%) و استفاده از مزد مبنا به جای مزد ثابت از جمله مواردی هستند که میتوانند به ایجاد عدالت در پرداخت حقوق کارگران منجر شوند.
با بهرهگیری از جداول نرخهای تعیینشده برای سال 1404 و اجرای صحیح فرمولهای محاسبه فوق العاده نوبت کاری، مدیران، حسابداران و کارشناسان منابع انسانی میتوانند به سادگی حقوق و دستمزد کارگران نوبتدار را محاسبه و از بروز اختلافات جلوگیری نمایند. همچنین، تمایز بین نوبت کاری و شب کاری و دقت در محاسبه اضافه کاری، مرخصی و جمعه کاری از دیگر الزامات اجرایی در این حوزه است.
نوبت کاری طبق ماده ۵۵ قانون کار چه تعریفی دارد ؟
کار نوبتی یا شیفتی کاری است که در طول ماه بهصورت گردشی انجام میشود؛ به این معنا که فرد در بازههای صبح، عصر یا شب به شکل چرخشی کار میکند.
تفاوت شبکاری با نوبتکاری در شب چیست ؟
شبکاری فقط در بازه ۲۲ تا ۶ صبح انجام میشود و ۳۵٪ مزد اضافه دارد. اما نوبتکاری در شب بخشی از شیفتهای گردشی (مثل صبح و شب یا عصر و شب) است و بسته به نوع شیفت بین ۱۵٪ تا ۲۲.۵٪ فوقالعاده دریافت میکند.
ساعات موظفی کارگران نوبتکار در ماه چند ساعت است ؟
مجموع ساعات کاری کارگران نوبتکار در چهار هفته متوالی یا یک ماه نباید از ۱۷۶ ساعت بیشتر شود.
فرمول فوقالعاده نوبت کاری چگونه محاسبه میشود ؟
فرمول به این صورت است :
روزهای نوبت کاری × درصد نوبت کاری × مزد ثابت روزانه = مبلغ فوقالعاده نوبت کاری
آیا فوقالعاده نوبت کاری در محاسبه عیدی و پاداش لحاظ میشود ؟
خیر. مبنای محاسبه عیدی و پاداش، پایه حقوق است و مبلغ فوقالعاده نوبت کاری در این محاسبات دخالت داده نمیشود.
آیا کارگران شیفت ۲۴-۲۴ مشمول نوبت کاری میشوند ؟
خیر. این افراد فقط برای ساعات شب (۲۲ تا ۶ صبح) ۳۵٪ فوقالعاده شبکاری دریافت میکنند.
آیا برای کارگران نوبت کاری، حق بیمه و مالیات به طور متفاوتی محاسبه میشود؟
تمامی مبالغ فوقالعاده نوبت کاری مشمول کسر مالیات و حق بیمه میگردند؛ لذا کارفرما موظف است بر اساس قوانین جاری، مالیات و حق بیمه مربوطه را از دستمزد کارگران کسر و پرداخت نماید.
دیدگاهتان را بنویسید