ماده ۱۷۲ قانون مالیات های مستقیم
ماده ۱۷۲ قانون مالیات های مستقیم، کمک های بلاعوض نقدی، تخصیصی و غیرنقدی اشخاص حقیقی و حقوقی را در صورت رعایت شرایط قانونی، از درآمد مشمول مالیات عملکرد سال پرداخت کسر میکند؛ نه از اصل مالیات پرداختنی. صرف خیرخواهانه بودن کمک کافی نیست و نوع کمک، محل مصرف، حساب دریافت کننده، مدارک پرداخت و وضعیت قانونی مرکز باید با ضوابط اجرایی مطابقت داشته باشد.
متن ماده ۱۷۲ قانون مالیات های مستقیم
متن ماده ۱۷۲ قانون مالیات های مستقیم مقرر میکند:
«صد درصد (۱۰۰٪) وجوهی که به حساب های تعیین شده از طرف دولت به منظور بازسازی یا کمک و نظایر آن به صورت بلاعوض پرداخت میشود و همچنین وجوه پرداختی یا تخصیصی و یا کمک های غیرنقدی بلاعوض اشخاص اعم از حقیقی یا حقوقی جهت تعمیر، تجهیز، احداث و یا تکمیل مدارس، دانشگاه ها، مراکز آموزش عالی و مراکز بهداشتی و درمانی و یا اردوگاه های تربیتی و آسایشگاه ها و مراکز بهزیستی و کمیته امداد امام خمینی (ره) و جمعیت هلال احمر و کتابخانه و مراکز فرهنگی و هنری دولتی، طبق ضوابطی که توسط وزارتخانه های آموزش و پرورش، علوم، تحقیقات و فناوری، بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و امور اقتصادی و دارایی تعیین میشود، از درآمد مشمول مالیات عملکرد سال پرداخت منبعی که مؤدی انتخاب خواهد کرد قابل کسر است.»
در قانون الحاق کمیته امداد امام خمینی (ره) و جمعیت هلال احمر به فهرست نهاد های مشمول ماده ۱۷۲ تصریح شده است که منحصراً بخش های حمایتی این دو نهاد مشمول این حکم هستند. بنابراین، تمام بخش ها و فعالیت های کمیته امداد یا جمعیت هلال احمر بهصورت یکسان مشمول ماده ۱۷۲ نیستند.
ماده ۱۷۲ از اصل مالیات کم میشود یا درآمد مشمول مالیات؟
کمک واجد شرایط از درآمد مشمول مالیات کسر میشود، نه از اصل مالیات یا مالیات پرداختنی. منظور از «صددرصد کمک قابل کسر است» این است که کل مبلغ یا ارزش کمک واجد شرایط از درآمد مشمول مالیات سال پرداخت یا اعطا کم میشود و سپس مالیات بر مبلغ باقیمانده محاسبه خواهد شد. مؤدی همچنین میتواند منبع مالیاتی موردنظر خود را برای اعمال این کسر انتخاب کند؛ اختیاری که در ماده ۱۷۲ و ضوابط اجرایی آن تصریح شده است.
چه کمک هایی مشمول ماده ۱۷۲ قانون مالیات های مستقیم میشوند؟
کمک های مشمول ماده ۱۷۲ باید بلاعوض باشند و در قالب وجوه نقدی، وجوه تخصیصی یا کمک های غیرنقدی پرداخت شوند. این کمک ها تنها در صورت رعایت ضوابط و پرداخت به حساب ها یا مراکز تعیین شده، از درآمد مشمول مالیات قابل کسر هستند.
✅ کمک بلاعوض به حساب های تعیین شده دولت
وجوه بلاعوضی که برای بازسازی یا کمک به حساب های تعیین شده دولت واریز میشوند، با ارائه اصل قبض بانکی از درآمد مشمول مالیات سال پرداخت قابل کسر هستند.
✅ کمک به مدارس، دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی
کمک نقدی یا غیرنقدی برای تعمیر، تجهیز، احداث یا تکمیل این مراکز مشمول ماده ۱۷۲ است. مراکز باید از بودجه دولتی برخوردار باشند و وجه نقد به حساب خاص مرجع مسئول یا رئیس دانشگاه واریز شود.
✅ کمک به مراکز بهداشتی و درمانی
کمک برای تعمیر، تجهیز، احداث یا تکمیل مراکز بهداشتی و درمانی با رعایت ضوابط قابل کسر است. در مراکز واقع در اراضی دانشگاه علوم پزشکی دولتی، مالکیت باید متعلق به دانشگاه باشد و تأیید های مالی یا ارزیابی رسمی دریافت شود.
✅ کمک به اردوگاه ها، آسایشگاه ها و مراکز بهزیستی
کمک های بلاعوض برای تعمیر، تجهیز، احداث یا تکمیل این مراکز مشمول ماده ۱۷۲ هستند؛ مشروط بر اینکه مرکز از بودجه دولتی برخوردار باشد و حساب و مدارک کمک با ضوابط مطابقت داشته باشند.
✅ کمک به کمیته امداد و جمعیت هلال احمر
کمک های بلاعوض به کمیته امداد امام خمینی (ره) و جمعیت هلال احمر با رعایت ضوابط مقرر قابل کسر هستند. برای کمک نقدی قبض بانکی و برای کمک غیرنقدی سند تحویل لازم است.
✅ کمک به کتابخانه ها و مراکز فرهنگی و هنری دولتی
کمک نقدی یا غیرنقدی برای تعمیر، تجهیز، احداث یا تکمیل کتابخانه ها و مراکز فرهنگی و هنری دولتی، در صورت رعایت شرایط حساب و مدارک، مشمول ماده ۱۷۲ است.
✅ کمک به بنیاد های حامیان دانشگاهها و مراکز علمی
کمک به بنیاد های حامیان دانشگاه ها، پژوهشگاه ها و پارک های علم و فناوری باید برای امور عمرانی، پژوهشی، فناوری یا فرهنگی باشد و به تأیید وزارت علوم، تحقیقات و فناوری برسد.
حساب بانکی کمک باید چه شرایطی داشته باشد؟
حساب بانکی مقصد، بخشی از شرایط استفاده از ماده ۱۷۲ است. برای کمک های مربوط به بازسازی یا کمک های مشابه، وجه باید به حساب تعیین شده از طرف دولت واریز شود. برای کمک به مراکز آموزشی، درمانی و فرهنگی دولتی، حساب خاص باید به شکل زیر افتتاح شده باشد:
🔹در تهران، توسط وزارتخانه یا سازمان مرتبط؛
🔹در استان ها، توسط اداره کل یا سازمان مربوط؛
🔹در دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی، توسط رئیس همان دانشگاه یا مرکز.
برداشت از این حساب ها با امضای مشترک بالاترین مقام مسئول دستگاه و ذیحساب مربوط انجام میشود. دستگاه دریافت کننده نیز باید صورت کمک های دریافتی هر سال را حداکثر تا پایان تیر سال بعد به مرجع مالیاتی مربوط ارائه کند. در کمک های نقدی، اصل قبض بانکی باید نشان دهد که وجه به حساب تعیین شده واریز شده است.
مدارک لازم برای استفاده از ماده ۱۷۲ قانون مالیات های مستقیم
پذیرش مالیاتی کمک به ارائه اصل مدارک معتبر وابسته است. نوع مدرک نیز با توجه به نقدی یا غیرنقدی بودن کمک تعیین میشود. برای کمک نقدی، اصل قبض یا فیش بانکی پرداخت وجه باید به اداره امور مالیاتی ارائه شود. این قبض باید واریز مبلغ به حساب تعیین شده را نشان دهد. برای کمک غیرنقدی، اصل گواهی یا اسناد تحویل کمک لازم است. اگر ارزشگذاری رسمی ضرورت داشته باشد، نظر کارشناس رسمی نیز باید ارائه شود. مدارک لازم عبارتاند از:
🔹اصل قبض بانکی برای کمک نقدی؛
🔹اصل گواهی یا سند تحویل کمک غیرنقدی؛
🔹نظر کارشناس رسمی دادگستری در موارد مقرر؛
🔹تأیید بالاترین مقام مسئول و مدیر مالی یا ذیحساب در موارد تعیین شده؛
🔹تأیید وزارت علوم، تحقیقات و فناوری برای کمک های مربوط به بنیاد های حامیان و مراکز علمی.
اداره امور مالیاتی پس از دریافت و ضبط اصل مدارک در پرونده، مبلغ پرداختی یا ارزش کمک غیرنقدی واجد شرایط را از درآمد مشمول مالیات عملکرد مربوط کسر میکند.
سقف ۲۰ درصدی کمک های ماده ۱۷۲
در بند ۳ـ۱ ضوابط اجرایی مقرر شده بود که کمک های نقدی مؤدیان به اشخاص موضوع بند ۳، حداکثر تا ۲۰ درصد درآمد مشمول مالیات منبع انتخاب شده مؤدی قابل کسر باشد. هیأت عمومی دیوان عدالت اداری در رأی شماره ۱۴۰۴۳۱۳۹۰۰۰۰۵۸۱۳۳۵ مورخ ۶ خرداد ۱۴۰۴، این بند را خلاف قانون و خارج از حدود اختیار تشخیص داد و آن را از تاریخ تصویب ابطال کرد. بنابراین، محدودیت ۲۰ درصدی مقرر در بند ۳ـ۱ اعتبار ندارد. در مواردی که کمک در محدوده ماده ۱۷۲ قرار میگیرد، حکم ماده بر کسر صددرصد مبلغ واجد شرایط از درآمد مشمول مالیات استوار است.
جدول شرایط استفاده از ماده ۱۷۲ قانون مالیات های مستقیم
| نوع کمک | مقصد یا موضوع کمک | شرط اصلی | مدرک یا مبنای رسیدگی |
|---|---|---|---|
| کمک نقدی برای بازسازی یا کمک | حساب های تعیین شده از طرف دولت | بلاعوض بودن و واریز به حساب تعیین شده | اصل قبض بانکی |
| کمک نقدی به مراکز دولتی | تعمیر، تجهیز، احداث یا تکمیل مراکز تعیین شده | واریز به حساب خاص افتتاح شده توسط مرجع مسئول | قبض بانکی و تأیید های مقرر |
| کمک به مدارس و دانشگاه ها | تعمیر، تجهیز، احداث یا تکمیل | تأمین بودجه مرکز توسط دولت | اسناد پرداخت یا تحویل |
| کمک به بنیاد های حامیان و مراکز علمی | امور عمرانی، پژوهشی، فناوری یا فرهنگی | تأیید وزارت علوم، تحقیقات و فناوری | اسناد پرداخت یا تحویل و تأیید مقرر |
| کمک به بیمارستان یا مرکز درمانی | ساخت یا تجهیز مرکز در اراضی دانشگاه علوم پزشکی دولتی | تعلق مالکیت مرکز به دانشگاه و اخذ تأیید ها | تأیید مقام مسئول و مدیر مالی یا ذیحساب |
| کمک غیرنقدی منقول | کالا، تجهیزات یا منافع اموال | بلاعوض بودن و تحویل کمک | قیمت روز اعطا و اصل سند تحویل |
| کمک غیرنقدی غیرمنقول | ملک یا منافع مال غیرمنقول | انتقال و ارزیابی رسمی | نظر کارشناس رسمی در تاریخ انتقال |
کمک های غیرنقدی چگونه ارزشگذاری میشوند؟
ماده ۱۷۲ فقط به وجوه نقدی محدود نیست. اموال منقول، اموال غیرمنقول و منافع اموال نیز میتوانند در قالب کمک غیرنقدی بلاعوض اعطا شوند.
1️⃣ارزشگذاری اموال غیرمنقول: اگر کمک به صورت مال غیرمنقول باشد، ارزش آن طبق نظر کارشناس رسمی دادگستری و در تاریخ انتقال تعیین میشود. مبلغ قابل کسر نیز با توجه به ارزش تعیین شده در ارزیابی رسمی مشخص خواهد شد. اسناد انتقال و نظر کارشناس رسمی باید برای رسیدگی مالیاتی قابل ارائه باشند.
2️⃣ارزشگذاری اموال منقول: در مورد اموال منقول، قیمت روز اعطای کمک مبنای محاسبه قرار میگیرد. اگر میان اداره امور مالیاتی و اعطا کننده کمک درباره ارزش مال منقول اختلاف ایجاد شود، هیأت حل اختلاف مالیاتی مرجع رسیدگی خواهد بود. در ضوابط اجرایی آمده بود که رأی هیأت در این مورد قطعی و لازم الاجراست و در سایر مراجع مالیاتی قابل طرح نیست. این عبارت محدود کننده توسط دیوان عدالت اداری ابطال شده است.
زمان و شرایط کسر کمک ها در ماده ۱۷۲
کمک نقدی از درآمد مشمول مالیات سال پرداخت و کمک غیرنقدی از عملکرد سال اعطای آن کسر میشود. منبع مالیاتی اعمال این کسر نیز با انتخاب مؤدی مشخص خواهد شد. مؤدی باید اصل قبض بانکی یا اسناد تحویل کمک غیرنقدی را به اداره امور مالیاتی ارائه کند. دستگاه دریافت کننده نیز موظف است صورت کمک های هر سال را حداکثر تا پایان تیر سال بعد به مرجع مالیاتی مربوط تحویل دهد. مقررهای که استفاده مؤدی از این تسهیلات را به نحوه مصرف کمک توسط دریافت کننده وابسته میکرد، ابطال شده است. عبارت مربوط به قطعی بودن رأی هیأت حل اختلاف درباره ارزشگذاری اموال منقول نیز ابطال شده است.
ارتباط ماده ۱۷۲ با تبصره ماده ۱۰۰
در دستورالعمل مالیات مقطوع عملکرد سال ۱۴۰۱ تصریح شده بود مؤدیانی که میخواستند از تسهیلات ماده ۱۷۲ استفاده کنند، نمیتوانستند از فرم مالیات مقطوع موضوع تبصره ماده ۱۰۰ بهرهمند شوند. این مؤدیان باید اظهارنامه مالیاتی تسلیم میکردند تا کمک پرداختی، اسناد مربوط و مبلغ قابل کسر مورد رسیدگی قرار گیرد. این حکم به دستورالعمل مالیات مقطوع عملکرد سال ۱۴۰۱ مربوط است.
اشتباهات رایج در استفاده از ماده ۱۷۲
برای استفاده صحیح از ماده ۱۷۲ باید چند نکته از یکدیگر تفکیک شوند:
🔹مبلغ کمک از درآمد مشمول مالیات کسر میشود، نه از اصل مالیات؛
🔹هر پرداخت خیرخواهانهای مشمول ماده ۱۷۲ نیست؛
🔹کمک باید بلاعوض باشد؛
🔹وجه باید به حساب تعیین شده واریز شود؛
🔹اصل قبض بانکی یا سند تحویل کمک باید ارائه شود؛
🔹کمک غیرنقدی باید طبق مبنای مقرر ارزش گذاری شود؛
🔹کسر کمک در عملکرد سال پرداخت یا اعطای آن انجام میشود؛
🔹مؤدی میتواند منبع مالیاتی اعمال کسر را انتخاب کند.
جمعبندی
ماده ۱۷۲ قانون مالیات های مستقیم امکان کسر صد در صد کمک های بلاعوض نقدی و غیرنقدی واجد شرایط را از درآمد مشمول مالیات فراهم میکند، نه از اصل مالیات. نوع و مقصد کمک، حساب بانکی، مدارک پرداخت یا تحویل و نحوه ارزشگذاری باید با ضوابط اجرایی مطابقت داشته باشند. با ابطال بند ۳ و محدودیت ۲۰ درصدی، فهرست سابق مؤسسات غیردولتی دیگر قابل استناد نیست؛ البته این ابطال به معنای شمول تمام مؤسسات خیریه در ماده ۱۷۲ نخواهد بود.
سؤالات پرتکرار ماده ۱۷۲ قانون مالیات های مستقیم
کسر کمک نقدی و غیرنقدی در چه سالی اعمال میشود؟
کمک نقدی در عملکرد سال پرداخت و کمک غیرنقدی در عملکرد سال اعطای آن قابل کسر است.
حساب بانکی کمک به دانشگاه باید توسط چه کسی افتتاح شود؟
حساب مربوط به کمک های دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی باید توسط رئیس همان دانشگاه یا مرکز افتتاح شود.
مرکز دریافت کننده تا چه زمانی باید فهرست کمک ها را ارائه کند؟
دستگاه دریافت کننده باید صورت کمک های هر سال را حداکثر تا پایان تیر سال بعد به مرجع مالیاتی مربوط تسلیم کند.
کمک به بنیاد های حامیان دانشگاه ها به چه تأییدی نیاز دارد؟
این کمک ها باید برای موضوعات تعیین شده پرداخت شوند و به تأیید وزارت علوم، تحقیقات و فناوری برسند.
اختلاف درباره ارزش اموال منقول چگونه رسیدگی میشود؟
در صورت اختلاف میان مؤدی و اداره امور مالیاتی درباره قیمت مال منقول، هیأت حل اختلاف مالیاتی رسیدگی خواهد کرد.
دیدگاهتان را بنویسید