مرور زمان مالیاتی چیست و شامل چه مالیاتهایی میشود ؟
مرور زمان مالیاتی ابزاری که سازمان امور مالیاتی را ملزم میکند در بازه مشخصی برای مطالبه مالیات اقدام کند، وگرنه این حق از او سلب میشود. در این مقاله سرای حسابدار، به صورت تخصصی بررسی میکنیم مرور زمان مالیاتی چیست، شامل چه مالیاتهایی میشود، و چه استثناهایی دارد.
مرور زمان مالیاتی در قانون و تفاوت آن با دیگر نهادهای مشابه
مرور زمان مالیاتی یکی از نهادهای حقوقی در نظام مالیاتی کشور است. بر اساس این نهاد، سازمان امور مالیاتی فقط در بازه زمانی مشخصی میتواند مالیات را مطالبه یا برگ تشخیص صادر کند؛ در غیر این صورت، این حق از او سلب میشود. نوع مالیات، رفتار مودی و وضعیت اظهارنامهها تعیین میکنند که این مهلت قانونی چقدر باشد. قوانین مالیاتهای مستقیم نیز این شرایط را بهطور دقیق تعریف کردهاند.
انواع مرور زمان مالیاتی بر اساس تسلیم یا عدم تسلیم اظهارنامه
مرور زمان مالیاتی را میتوان در دو شاخه اصلی طبقهبندی کرد :
1️⃣ مرور زمان برای مودیانی که اظهارنامه مالیاتی خود را در موعد مقرر تسلیم کردهاند.
2️⃣ مرور زمان برای مودیانی که اظهارنامه را تسلیم نکردهاند یا از ابتدا الزام قانونی برای تسلیم آن نداشتهاند.
طبق ماده ۱۵۶ قانون مالیاتهای مستقیم، در صورتی که اظهارنامه به موقع ارائه شده باشد، سازمان امور مالیاتی یک سال از تاریخ انقضای مهلت تسلیم اظهارنامه فرصت دارد تا اقدام به صدور برگ تشخیص کند. اما چنانچه اظهارنامه ارائه نشده باشد، به استناد ماده ۱۵۷، این مدت به پنج سال افزایش مییابد. تنها در صورت صدور برگ تشخیص در این بازه و ابلاغ آن ظرف سه ماه پس از پایان پنج سال، مطالبه مالیات امکانپذیر خواهد بود.
همچنین لازم به ذکر است که مرور زمان نه تنها بهعنوان ابزاری در جهت حمایت از مودیان شناخته میشود، بلکه الزام قانونی برای سازمان امور مالیاتی نیز محسوب میگردد. اگر این سازمان در مهلت تعیینشده قانونی اقدام به تعیین و مطالبه مالیات نکند، پس از انقضای این مهلت، حق قانونی آن در پیگیری و صدور برگ تشخیص مالیاتی بهطور کامل سلب خواهد شد.
مرور زمان مالیات عملکرد اشخاص حقوقی طبق ماده ۱۱۰
بر اساس ماده ۱۱۰ قانون مالیاتهای مستقیم، اشخاص حقوقی موظفاند اظهارنامه، ترازنامه و حساب سود و زیان را حداکثر تا ۴ ماه پس از پایان سال مالیاتی به اداره امور مالیاتی تسلیم کنند. چنانچه اظهارنامه تسلیم شود، مرور زمان مالیاتی برای رسیدگی و صدور برگ تشخیص یک سال از تاریخ انقضای مهلت تسلیم اظهارنامه است. در غیر این صورت، ماده ۱۵۷ حاکم خواهد بود و سازمان امور مالیاتی تا ۵ سال از پایان مهلت مذکور فرصت دارد برای صدور برگ تشخیص اقدام کند.
📌 مثال : برای عملکرد سال ۱۴۰۳، این مهلت تا پایان تیر ۱۴۰۹ معتبر است. پس از آن، اگر برگ تشخیص صادر و ابلاغ نشده باشد، سازمان فاقد اختیار قانونی برای مطالبه مالیات خواهد بود.
مرور زمان مالیات حق واگذاری محل
در خصوص مالیات بر درآمد حاصل از واگذاری حقوقی مانند سرقفلی، حق واگذاری محل یا فروش املاک، قواعد خاصی در قانون مالیاتها لحاظ شده است که بعضاً از شمول مرور زمان خارج هستند. بهطور خاص، در ماده ۸۰ قانون مالیاتهای مستقیم، اشخاص مکلف به تسلیم اظهارنامه تا ۳۰ روز پس از انجام معامله هستند. در صورت عدم تسلیم، همان قاعده مرور زمان پنجساله ماده ۱۵۷ اعمال میشود.
اما باید توجه داشت که داراییهای شفاف و ثبتشده، بهخصوص در دفاتر اسناد رسمی یا سیستم ثبت املاک، از منظر سازمان امور مالیاتی همواره در دسترس و قابل ردیابی هستند. بنابراین برخی پروندههای این حوزه عملاً مشمول مرور زمان نمیگردند.
مرور زمان مالیاتی ارزش افزوده
در قوانین موجود، اشارهای صریح به اعمال مرور زمان برای این نوع مالیات نشده و قانونگذار در این خصوص سکوت اختیار کرده است.ماده ۲۱ قانون مالیات بر ارزش افزوده صرفاً مهلت تسلیم اظهارنامه و پرداخت را تعیین کرده، ولی در مورد پایان مهلت پیگیری و مطالبه مالیات ساکت است.
در عمل، سازمان امور مالیاتی معمولاً مالیات بر ارزش افزوده را مشمول مرور زمان نمیداند. این امر باعث شده برخی کارشناسان اعتقاد داشته باشند که مالیات بر ارزش افزوده از شمول مرور زمان خارج بوده و همواره قابل پیگیری است.در مقابل، برخی معتقدند به دلیل نبود نص صریح در قانون، اصل بر امکان اعمال مرور زمان مالیاتی است. این ابهام همچنان به عنوان یکی از خلاهای حقوقی نظام مالیاتی کشور شناخته میشود.
ثبت نام دوره رایگان مالیاتی
مرور زمان مالیاتی حقوق
مطابق ماده ۸۶ قانون مالیاتهای مستقیم، کارفرمایان موظفاند مالیات متعلق به حقوق کارکنان خود را محاسبه و حداکثر تا پایان ماه بعد به سازمان امور مالیاتی پرداخت کنند. با توجه به اینکه تسلیم اظهارنامهای برای مالیات حقوق (بهجز در برخی موارد استثنائی) وجود ندارد، مرور زمان طبق ماده ۱۵۷ اعمال میشود.
در این مورد، مرور زمان از پایان مهلت پرداخت شروع شده و به مدت پنج سال ادامه دارد. مثلاً برای حقوق فروردین سال ۱۴۰۲، مهلت پرداخت تا پایان اردیبهشت همان سال است. در نتیجه مرور زمان در پایان اردیبهشت ۱۴۰۷ به اتمام میرسد و پس از آن، مطالبه مالیات فاقد وجاهت قانونی خواهد بود.
مالیات هایی که مشمول مرور زمان نمیشوند
بر اساس تفسیرهای رسمی و رویههای سازمانی، برخی مالیاتها مشمول محدودیت زمانی برای مطالبه نیستند. از جمله این موارد:
1️⃣ مالیات بر داراییها که به دلیل ثبت شفاف و قابلیت ردیابی، همیشه امکان پیگیری دارند.
2️⃣ مالیات بر ارزش افزوده که به دلیل نبود نص قانونی صریح درباره مرور زمان، در عمل از شمول آن خارج تلقی میشود.
3️⃣ مالیاتهای کسرشده پرداختنشده توسط کارفرما که به دلیل مسئولیت مستقیم کارفرما در پرداخت، در هر زمان قابل مطالبهاند.
جدول مالیاتهای مشمول و غیرمشمول مرور زمان
| نوع مالیات | شمول مرور زمان | مبنای قانونی یا اجرایی |
|---|---|---|
| مالیات عملکرد اشخاص حقیقی و حقوقی | ✅ مشمول | مواد ۱۵۶ و ۱۵۷ قانون مالیاتهای مستقیم |
| مالیات بر حقوق | ✅ مشمول | ماده ۸۶ و مرور زمان ۵ ساله طبق ماده ۱۵۷ |
| مالیات بر درآمد حاصل از واگذاری محل و املاک | ✅ مشمول (در صورت عدم شفافیت) | ماده ۸۰ + اعمال ماده ۱۵۷ در صورت عدم تسلیم اظهارنامه |
| مالیات ارزش افزوده | ❌ غالباً غیرمشمول | قانون ساکت است؛ در عمل سازمان امور مالیاتی آن را مشمول نمیداند |
| مالیات کسرشده و پرداختنشده (مانند مالیات حقوق) | ❌ غیرمشمول | مسئولیت مستقیم کارفرما؛ در هر زمان قابل مطالبه است |
| مالیات بر داراییهای ثبتشده (املاک، سرقفلی و...) | ❌ غیرمشمول | قابلیت پیگیری دائمی از طریق سیستم ثبت رسمی |
| جرایم ماده ۱۶۹ و ۱۶۹ مکرر | ✅/❌ بسته به تفسیر | بخشنامه ۲۱۰/۹۹/۸ مبدأ مرور زمان را مشخص کرده، اما برخی موارد هنوز مبهم هستند |
این جدول کمک میکند حسابداران بتوانند درک سریعتری از وضعیت مرور زمان برای انواع مالیاتها داشته باشند و در پروندههای مالیاتی تصمیمگیری دقیقتری انجام دهند.
مرور زمان در جرایم مالیاتی؛ تحلیل ماده ۱۵۷، ماده ۱۶۹
جریمههای مالیاتی نیز در بسیاری موارد تابع مرور زمان هستند، اما این موضوع در خصوص برخی مواد نظیر ۱۶۹ و ۱۶۹ مکرر دارای ابهامات جدی است. ماده ۱۶۹ به جرایم ناشی از عدم ارسال فهرست معاملات میپردازد و طبق بخشنامههای متعدد، این جرایم نیز مشمول مرور زمان پنجساله هستند.
اما تعیین دقیق مبدأ محاسبه مرور زمان برای جرایم مالیاتی، بهویژه در ماده ۱۶۹، همیشه محل اختلاف بوده و منجر به صدور رأی هیأت عمومی دیوان عدالت اداری و اصلاح بخشنامههای سازمان امور مالیاتی شده است. در نهایت، بر اساس بخشنامه شماره ۲۱۰/۹۹/۸، مبدأ مرور زمان در این حوزه تاریخ سررسید پرداخت مالیات عملکرد اعلام شد.
با این حال، یکی از چالشهای حقوقی مهم، نداشتن مبدأ مشخص برای محاسبه مرور زمان در خصوص جریمههای ماده ۱۶۹ است. از آنجا که برای این جریمهها اظهارنامهای تسلیم نمیشود و سررسید پرداخت مشخصی نیز وجود ندارد، تعیین زمان آغاز مرور زمان با ابهام مواجه است.
📌 مثال
در یکی از پروندههای رسیدگی شده توسط هیأت حل اختلاف، پس از رد برگ تشخیص اولیه، سازمان امور مالیاتی ظرف یک سال نسبت به صدور برگ جدید برای مودی واقعی اقدام نکرد. در این حالت، با استناد به قاعده مرور زمان، مودی از پرداخت مالیات معاف شد.
به همین دلیل، در محافل تخصصی پیشنهاد شده است که تبصرهای جدید به ماده ۱۶۹ افزوده شود و «تاریخ انقضای مهلت ارسال فهرست معاملات» بهعنوان مبدأ رسمی محاسبه مرور زمان برای این جریمهها در نظر گرفته شود.
جمع بندی
مرور زمان مالیاتی به عنوان یکی از ابزارهای حیاتی در تنظیم رابطه بین مودیان و سازمان امور مالیاتی، نقشی کلیدی در ایجاد نظم، شفافیت و امنیت حقوقی ایفا میکند. بررسی مواد ۱۵۶، ۱۵۷، ۱۱۰، ۸۶ و ۲۱ قانون مالیاتها نشان میدهد که هر نوع مالیات، دارای شرایط و مهلت خاصی برای مطالبه و رسیدگی است و در برخی موارد از شمول این قاعده مستثنا شده است.
مرور زمان نهتنها به نفع مودیان و در جهت جلوگیری از بینظمی و فشارهای ممتد مالیاتی عمل میکند، بلکه الزام قانونی مهمی برای سازمان امور مالیاتی در پیگیری بهموقع مطالبات است. با این حال، نبود نص صریح درباره برخی حوزهها مانند مالیات ارزش افزوده و جرایم ماده ۱۶۹، همچنان چالشهایی برای مودیان و مأمورین مالیاتی ایجاد کرده است.در نتیجه، آشنایی کامل با ساختار و استثنائات مرور زمان مالیاتی میتواند برای هر حسابدار حرفهای، ابزار مؤثری در پیشبینی، برنامهریزی و حتی دفاع مالیاتی محسوب شود.
مرور زمان مالیاتی از چه تاریخی آغاز میشود ؟
از تاریخ انقضای مهلت تسلیم اظهارنامه یا سررسید پرداخت مالیات، بسته به نوع مالیات.
آیا مالیات ارزش افزوده مشمول مرور زمان میشود ؟
طبق تفسیر رایج، خیر؛ قانون مالیات ارزش افزوده، مرور زمان را بهصراحت پیشبینی نکرده است.
تفاوت مرور زمان در مالیات حقوق با سایر مالیاتها چیست ؟
در مالیات حقوق، لیست ماهانه جای اظهارنامه را گرفته و مرور زمان از پایان مهلت پرداخت هر ماه محاسبه میشود.
اگر برگ تشخیص پس از ۵ سال صادر شود ولی در ۳ ماه بعد ابلاغ نشود، چه میشود ؟
مطالبه مالیات باطل است و سازمان حق دریافت آن را ندارد.
آیا جریمههای مالیاتی هم مشمول مرور زمان هستند ؟
پس از رأی هیأت حل اختلاف، سازمان فقط یک سال برای مطالبه از مودی واقعی فرصت دارد، وگرنه مشمول مرور زمان خواهد شد.
مرور زمان مالیاتی یکی از مبهمترین بخشهای قانون است.در این راهنمای کامل، تمام جزئیات قانونی و کاربردی را یکجا بخوانید.
اگر مالیات اشتباهی از فرد غیرمودی مطالبه شود، مرور زمان چگونه اعمال میشود ؟
پس از رأی هیأت حل اختلاف، سازمان فقط یک سال برای مطالبه از مودی واقعی فرصت دارد، وگرنه مشمول مرور زمان خواهد شد.
دیدگاهتان را بنویسید