مشاغل سخت و زیان آور
تقسیم بندی مشاغل
مشاغل به دو گروه عادی و سخت و زیان آور طبقهبندی میشوند. مشاغل سخت، برخی از کسب و کارها هستند که به دلیل وجود برخی خصوصیات مانند: محیط سخت، پرسروصدا، کار با مواد سمی و غیره که به سلامتی کارگر آسیب جدی وارد میکنند، در لیست مشاغل سخت و زیان آور قرار گرفتهاند. شرایط بازنشستگی در این نوع مشاغل با دیگر مشاغل متفاوت است. در این متن مطالبی در باب مشاغل سخت و زیان آور، شرایط بازنشستگی و لیست مشاغل سخت و زیان آور شرح داده شده است.
مشاغل سخت و زیان آور چیست ؟
مشاغل سخت و زیان آور به گروهی از فعالیتها گفته میشود که به دلیل شرایط کاری دشوار و خطرات احتمالی، تأثیرات منفی بر سلامت جسمی و روانی افراد دارند. این مشاغل معمولاً شامل کار در محیطهای پرخطر همراه با انواع آلودگی، فشارهای روانی بالا و دیگر عوامل مضر برای سلامت جسم و روان هستند.
کارگران در این حوزهها با چالشهایی مواجه میشوند که نه تنها بر کیفیت زندگی آنها تأثیر میگذارد بلکه ممکن است عوارضی چون بیماریهای مزمن، اختلالات روانی و آسیبهای جسمی را به همراه داشته باشد.
طبق ماده ۱ آییننامه مشاغل سخت و زیانآور، هر فعالیتی که بر سلامت کارگران تأثیرگذار باشد، در این دسته قرار میگیرد. به طور کلی، کارهای سخت و زیان آور به دو گروه تقسیم میشوند.
تعیین سخت و زیان آور بودن مشاغل
مشاغل از لحاظ سختی و زیان آوری به دو دسته تقسیم میشوند :
1️⃣ گروه اول : مشاغلی که سختی و زیان آور بودن شغل با ماهیت شغل ارتباط نزدیکی دارد و کارگر با رعایت تمهیدات ایمنی و بهداشتی استاندارد میتواند سختی این مشاغل را حذف نماید.
2️⃣ گروه دوم : مشاغلی که سختی و زیان آور بودن شغل به ماهیت شغل وابسته میباشد و کارگر با رعایت تمهیدات بهداشتی و ایمنی تنها میتواند بخشی از سختی آن را کاهش دهد اما به طور کامل حذف نمیشود.
نحوه تعیین سخت و زیان آور بودن مشاغل از طریق ارائه درخواست توسط کارگر، کارفرما، وزارت بهداشت، تشکلهای کارگری و کارفرمایی، وزارت کار و امور اجتماعی و در نهایت صندوق تامین اجتماعی انجام میشود. پس از ارائه درخواست، کمیته کارشناسان جلسهای برگزار کرده و با بررسی سوابق و شرایط محیط کار از لحاظ فیزیکی، بیولوژیکی و سایر عوامل، نظر خود را اعلام میکنند. طبق ماده ۹ آییننامه اجرایی، تعیین سخت و زیان آور بودن مشاغل توسط کمیته کارشناسان و طبق ماده ۸ آییننامه اجرایی توسط کمیته استانی تأیید میشود.
لیست مشاغل سخت و زیان آور
طبق مصوبه وزارت کار و بهداشت، لیست مشاغل سخت و زیان آور شامل ۱۱۰ شغل میباشد که برخی از آنها به شرح زیر است :
- کار در معدن
- کار در مخازن بسته
- کار استخراج
- کار در ارتفاع (بهویژه فعالیتهایی که بیش از ۵ متر ارتفاع دارند مانند کار در روی داربست، اتاقکهای متحرک و …)
- کار مداوم در مجاورت کورههای ذوب
- کار در کارگاههای سخت همچون سالامبورسازی، روده پاککنی و …
- آسفالت خیابانها، قیرپاشی
- جوشکاری در مخازن
- کار با مواد رادیواکتیو (در صورتی که کارگر تماس مداوم با اشعه داشته باشد و در طی زمان موجب بیماری شود)
- کار بر روی دکلهای برق (برای برقهایی با فشار قوی، بهویژه اگر فشار 63 کیلو وات و بیشتر باشد)
- کار با مواد شیمیایی
- کار در محیط پر ارتعاش
- کار در حوزههای پزشکی مانند هوشبری، مامایی، فوریتهای پزشکی و …
- خبرنگاری
- آتش نشانی
- رانندگان حمل و نقل درون و برون شهری
- راهداران و رانندگان
📌 همچنین لیست مشاغل سخت و زیان آور سازمان تأمین اجتماعی شامل مواردی مانند :
- حفر قنات، فاضلابها و غیره
- کار در فضاهای باز مانند دکلها
- کار در خطوط انتقال برقهای فشار قوی
- غواصی در عمق به دلیل وجود فشار طبیعی
- کار در محیط پر سروصدا به اندازهای که فرد شنوایی خود را از دست دهد
- کار در امور سمپاشی، مزارع و غیره
- کار در ندامتگاهها و زندانها (در صورتی که ارتباط مستقیم با زندانیان وجود داشته باشد)
- کار در مراکز روان درمان (در صورتی که ارتباط مستقیم با بیماران روانی برقرار شود)
ساعت کار، مرخصی و اضافهکاری مشاغل سخت و زیان آور
✅ساعت کار : برای کارهای سخت، زیان آور و زیرزمینی، حداکثر ۶ ساعت در روز و ۳۶ ساعت در هفته تعیین شده است. این سقف، قاعدهای است که در منابع شما بهصورت صریح تکرار شده.
✅ مرخصی : ۵ هفته در سال برای شاغلان در لیست مشاغل سخت و زیان آور پیشبینی شده و بهتر است در دو نوبت و پایان هر شش ماه استفاده شود.
✅ اضافهکاری : ارجاع اضافهکار برای مشمولان کار سخت و زیانآور ممنوع است؛ این ممنوعیت برای کار شبانه/خطرناک نیز تصریح شده است.
ثبت نام دوره رایگان حقوق و دستمزد
تشخیص سخت و زیان آور بودن شغل
تشخیص سخت و زیان آور بودن یک شغل فرایندی مرحلهای است :
1️⃣ ثبت درخواست (به ابتکار کارگر، کارفرما، تشکلها یا نهادهای ذیربط).
2️⃣ بررسی سوابق و بازدید میدانی توسط کارشناسان بهداشت حرفهای وزارت بهداشت و بازرسان کار.
3️⃣ طرح در کمیتههای بدوی و تجدیدنظر استانی و صدور رأی.
4️⃣ ایمنسازی کارگاه : اگر شغلی سخت شناخته شود، کارفرما تا دو سال از تاریخ ابلاغ فرصت ایمنسازی دارد.
مسیر ثبت اینترنتی نیز آمده است: ثبتنام و پیگیری از طریق سامانه سختی کار، با ورود اطلاعات هویتی، بیمهای و کارگاهی، و دریافت کد رهگیری برای پیگیری وضعیت. همچنین به سامانه جامع روابط کار برای شکایت و پیگیری موضوعات مرتبط اشاره شده است.
| محور | جمعبندی |
|---|---|
| تعریف | عوامل فیزیکی/شیمیایی/بیولوژیکی/مکانیکی غیراستاندارد که تنش فراتر از ظرفیت طبیعی ایجاد کند ⇒ لیست مشاغل سختی |
| گروهبندی | گروه الف: با تمهیدات ایمنی/بهداشتی میتوان سختی را حذف/کاهش مؤثر داد. گروه ب: ماهیتاً سخت؛ تمهیدات تنها شدت را کم میکند. |
| ساعت کار | ۶ ساعت در روز، ۳۶ ساعت در هفته. |
| مرخصی سالانه | ۵ هفته (ترجیحاً در دو نوبت و پایان هر شش ماه). |
| اضافهکاری | ممنوع برای مشاغل سخت و زیانآور. |
| حق بیمه | عادی: ۲۳٪ کارفرما + ۷٪ کارگر. سخت: ۴٪ اضافه بر کارفرما ⇒ ۲۷٪. |
| احتساب سابقه | هر ۱ سال = ۱.۵ سال در بازنشستگی. |
| بازنشستگی | ۲۰ سال متوالی یا ۲۵ سال متناوب بدون شرط سن؛ امکان احراز فرسایش توسط کمیسیون پزشکی ماده ۹۱. |
| پرداخت ۴٪ مستمری | پس از احراز، کارفرما ۴٪ مستمری برقرارشده را یکجا به سازمان پرداخت میکند. |
| توالی حفظ میشود با | تعطیلات رسمی/هفتگی، مرخصی استحقاقی و استعلاجی، مرخصی ۳روزه ازدواج/فوت، موارد جبهه و اسارت (طبق تصریح متن شما). |
| توالی قطع میشود با | مرخصی بدون حقوق > ۲ ماه، اخراج/استعفا/انفصال/بازخریدی بدون ادامه سریع، بیمه اختیاری ≥ ۱ ماه، اشتغال عادی/آزاد به مدت ۱ ماه، بیکاری بدون مقرری > ۲ ماه. |
| تشخیص شغل سخت | درخواست (کارگر/کارفرما/…)، بازدید کارشناسان، رأی کمیتههای استانی؛ ایمنسازی کارگاه تا ۲ سال پس از ابلاغ قطعی. |
| سامانهها و پیگیری | ثبت/پیگیری اینترنتی با کد رهگیری طبق آنچه در متون شما آمده؛ زمان پاسخ ثابت نیست. |
شرایط بازنشستگی مشاغل
شرایط بازنشستگی در مشاغل سخت و زیان آور با سایر مشاغل تفاوت دارد. در این نوع مشاغل، شرایط بازنشستگی بهگونهای تنظیم شده است که کارگران بتوانند با توجه به مخاطرات ناشی از محیط کار، به موقع از کار برکنار شوند.
شرایط بازنشستگی مردان
1️⃣ داشتن 50 سال سن به همراه 30 سال سابقه (سابقه کار سخت به اندازه 1/5 و سابقه کار عادی)
2️⃣ داشتن 35 سال سابقه پرداخت حق بیمه (بدون در نظر گرفتن شرط سنی)
3️⃣ داشتن 60 سال سن به همراه 20 سال سابقه کار
شرایط بازنشستگی زنان
1️⃣ داشتن حداقل 45 سال سن به همراه 30 سال سابقه پرداخت بیمه (سابقه کار سخت به اندازه 1/5 و سابقه کار عادی)
2️⃣ داشتن 35 سال سابقه پرداخت بیمه بدون در نظر گرفتن شرط سنی
3️⃣ داشتن 55 سال سن و 20 سال سابقه کار
4️⃣ داشتن 20 سال سابقه کار و 42 سال سن که با 20 روز حقوق بازنشسته میشود
شرایط بازنشستگی مشاغل سخت و زیان آور
✅ شرایط بازنشستگی پیش از موعد :
- اگر کارگر بهصورت 20 سال متوالی در مشاغل سخت و زیانآور مشغول به کار باشد، بدون شرط سنی بازنشسته شده و مستمری وی بر اساس 30 روز حقوق محاسبه میشود.
✅ در صورت عدم داشتن 20 سال متوالی :
- هر سال اشتغال در مشاغل سخت و زیان آور 1.5 برابر به عنوان سابقه بیمهای محاسبه شده و با سایر سوابق عادی (شامل اشتغال در مشاغل غیر سخت، خدمت سربازی، بیمه بیکاری، بیماری، بیمه اختیاری و بیمه کارگران ساختمانی) جمع میشود. سپس سابقه بیمه با شرایط سنی قانون تأمین اجتماعی تطبیق داده میشود.
محاسبه حق بیمه مشاغل سخت و زیان آور
در لیست مشاغل سخت و زیان آور، حق بیمه به نحوی محاسبه میشود که کارفرما علاوه بر 23 درصد حق بیمه مشاغل عادی، 4 درصد اضافی به آن اضافه میکند؛ بنابراین نرخ کل حق بیمه مشاغل سخت به میزان 27 درصد است. در صورتی که کارگر قبل از سال 83 استخدام شده باشد، ممکن است کارفرما موظف به پرداخت 4 درصد اضافی دیگر (در مجموع 31 درصد) نیز باشد.
📌 فرمول محاسبه حق بیمه به شرح زیر است :
«میانگین 12 ماه (یا آخرین ماه) × 4 × مجموع سنوات مشمول مشاغل سخت و زیان آور + مستمری استحقاقی × 4 × سنوات سخت و زیان آور قبل از تاریخ 1380/07/04»
قانون سخت و زیان آور بودن مشاغل
قانون سخت و زیان آور بودن مشاغل به این صورت میباشد که عوامل فیزیکی، شیمیایی، روانی، ارگونومیکی و عواملی که بر جسم و روان انسان تأثیر میگذارند، در یک شغل بیش از حد مجاز تعیین شده در مقررات باشند. بنابراین صرفاً با عنوان شغلی و کارگاه نمیتوان اظهار نظر کرد که شغل سخت و زیان آور است یا خیر.
در این قانون، کلمات و عبارات مختلف مانند سختی کار و سختی شغل دارای بار حقوقی مختص خود هستند. بحث اصلی در اینجا بر روی ماده ۷۶ قانون تأمین اجتماعی است که امتیاز بازنشستگی پیش از موعد و بازنشستگی مشاغل سخت و زیان آور را مشخص میکند.
نحوه تایید بازنشستگی مشاغل سخت و زیان آور
هر شغل یا کارگاه باید عوامل سخت و زیان آور آن سنجیده شود؛ مانند سطح صدا، نور، شرایط شیمیایی، بیولوژیک و ارگونومیکی، میزان تماس مداوم کارگر و تعداد ساعات کار. در صورت افزایش این عوامل از محدوده مجاز، شغل جزو مشاغل سخت و زیانآور محسوب میشود.
تنها مرجع صلاحیت اظهار نظر در این خصوص، کمیتههای بدوی و تجدید نظر استانی سخت و زیان آور هستند که هر کمیته شامل ۵ نفر عضو بوده و با رأی اکثریت تصمیمگیری میکنند.به عنوان مثال، اگر یکی از اعضای کمیته نظر دهد که فلان شغل شرایط قرار گرفتن در لیست مشاغل سخت و زیان آور را دارد، با توجه به رأی ۴ عضو دیگر، تصمیم نهایی اتخاذ میشود.
حق بیمه و موضوع 4% حق بیمه
حق بیمه در مشاغل سخت و زیانآور به نحوی محاسبه میشود که کارفرما ملزم به پرداخت 23 درصد حق بیمه مشاغل عادی به علاوه 4 درصد اضافی است. در صورتی که کارگر حداقل 20 سال پس از شروع به کار مشمول مشاغل سخت باشد، تامین اجتماعی 4 درصد حق بیمه مشاغل سخت و زیان آور را مطالبه میکند.
در مواقعی که کارگاههای اولیه تعطیل یا تغییر کاربری داده شوند، تامین اجتماعی تعهدات خود را نسبت به کارگر از کارفرما مطالبه میکند. در صورت عدم پذیرش، کارگر میتواند موضوع را از طریق طرح شکایت در دیوان عدالت اداری پیگیری نماید.
جمع بندی
مشاغل سخت و زیان آور به دلیل شرایط نامساعد محیطی و عوامل خطرناک، نیازمند حمایتهای قانونی و مقررات ویژهای هستند تا از سلامت جسمی و روانی کارگران محافظت شود. در این مقاله، ، به بررسی جامع این حوزه پرداختهایم؛ از تعریف و طبقهبندی مشاغل سخت، تعیین شرایط بازنشستگی ویژه، محاسبه حق بیمه و نحوه ارزیابی عوامل زیان آور گرفته تا مسائل مربوط به ساعات کاری، مرخصی و حقوق زنان و نوجوانان.
اجرای صحیح قوانین و مقررات مرتبط با مشاغل سخت، نه تنها موجب کاهش آسیبهای ناشی از محیطهای کاری میشود، بلکه تضمینکننده عدالت اجتماعی در بازار کار و تأمین رفاه کارگران است. همکاری نهادهای مرتبط مانند وزارت کار، تأمین اجتماعی و دیگر سازمانهای نظارتی از ضروریات بهبود شرایط کاری در این حوزه به شمار میآید.
کارهای سخت و زیان آور به چه کارهایی گفته میشود ؟
کارهایی که در آنها عوامل فیزیکی، شیمیایی، مکانیکی و بیولوژیکی محیط کار غیر استاندارد بوده و تنشهای بیش از ظرفیت طبیعی جسمی و روانی در کارگر ایجاد میشود تا باعث بیماریهای شغلی و عوارض ناشی از آن گردد. با اتخاذ تمهیدات فنی، مهندسی، بهداشتی و ایمنی میتوان صفت سخت و زیانآور بودن را کاهش یا حذف نمود.
منظور از نوع «الف» و «ب» در کارهای سخت و زیان آور چیست ؟
گروه الف: مشاغلی که صفت سخت و زیانآوری آنها وابسته به ماهیت شغل بوده و با اقدامات بهداشتی و ایمنی قابل حذف است.
گروه ب: مشاغلی که ماهیتاً سخت و زیانآور هستند و با تدابیر ایمنی و بهداشتی، کاهش مییابند اما همچنان باقی میمانند.
شرایط بازنشستگی در کارهای سخت و زیان آور چیست ؟
مطابق بخش اول بند (ب) تبصره ۲ قانون بازنشستگی پیش از موعد در مشاغل سخت و زیانآور، افرادی که حداقل 20 سال متوالی یا 25 سال متناوب اشتغال در این حوزه داشته باشند و حق بیمه مربوطه را پرداخت کرده باشند، میتوانند درخواست بازنشستگی ارائه دهند.
سابقه پرداخت حق بیمه چگونه محاسبه میشود ؟
سابقه بیمه در کارهای سخت و زیانآور به ازای هر سال اشتغال، 1.5 برابر محاسبه شده و با سایر سوابق عادی جمع میشود؛ سپس با شرایط سنی قانون تامین اجتماعی تطبیق داده میشود.
تعیین سخت و زیان آور بودن شغل چگونه انجام میشود ؟
با بررسی سوابق، شرایط محیط کار و بازدیدهای میدانی توسط کمیتههای کارشناسان بدوی و استانی مطابق با ماده ۲ و ماده ۸ آییننامه اجرایی انجام میشود.
اعتراض به رأی کمیته بدوی چطور است ؟
۱۵ روز اداری پس از ابلاغ نتیجه، امکان ثبت اعتراض در سامانه سخت و زیانآور وجود دارد.
دیدگاهتان را بنویسید