مالیات ساخت و ساز موضوع ماده ۷۷ قانون مالیاتهای مستقیم، درآمد اشخاص حقیقی و حقوقی از ساخت و فروش ساختمانهای کامل یا نیمهتمام را شامل میشود. در نخستین نقل و انتقال، علاوه بر مالیات ماده ۵۹، ۱۰ درصد ارزش معاملاتی ملک بهعنوان مالیات علیالحساب دریافت و پس از تعیین مالیات قطعی محاسبه میشود. در ادامه با شرایط شمول این مالیات و عوامل مؤثر بر آن، مانند تاریخ پایان کار، پروانه ساختمانی، جمعیت شهر و نوع فعالیت سازنده آشنا میشوید.
ماده ۷۷ قانون مالیاتهای مستقیم چه حکمی برای سازندگان دارد؟
مطابق ماده ۷۷ قانون مالیات های مستقیم اصلاحی، درآمد اشخاص حقیقی و حقوقی از ساخت و فروش ساختمانهای مسکونی، تجاری و سایر بناهای کامل یا ناتمام، مشمول مالیات بر درآمد است. ساخت و فروش شامل احداث بنا، ایجاد بنای جدید روی ساختمان قبلی و فروش آن میشود.
✅ مالیات علیالحساب اولین انتقال ملک: اولین نقل و انتقال قطعی ساختمان مشمول، علاوه بر مالیات نقلوانتقال، با مالیات علیالحساب معادل ۱۰ درصد ارزش معاملاتی ملک همراه است. مالیات نهایی پس از رسیدگی تعیین و مبلغ پرداختی در آن محاسبه میشود.
✅ تکلیف شهرداریها: شهرداریها موظفاند اطلاعات مربوط به صدور پروانه ساخت و پایان کار را برای تشکیل پرونده مالیاتی به اداره امور مالیاتی اعلام کنند.
چه کسانی مشمول مالیات ساخت و ساز میشوند؟
مشمولان ماده ۷۷ قانون مالیاتهای مستقیم فقط شرکتهای بزرگ ساختمانی نیستند. گروههای زیر ممکن است با توجه به شرایط فعالیت و اسناد موجود، مشمول مقررات ساخت و فروش شوند:
🔹 اشخاص حقیقی که ساختمان احداث و سپس آن را واگذار میکنند.
🔹 شرکتهای ساختمانی و سایر اشخاص حقوقی که از ساخت و فروش ساختمان درآمد دارند.
🔹 شرکتهای تعاونی مسکن، با رعایت مقررات مالیاتی و معافیتهای احتمالی مربوط.
🔹 انبوهسازانی که از وزارت راه و شهرسازی مجوز ساختوساز مسکن دریافت کردهاند.
🔹 اشخاصی که ساختمان کامل یا ناتمام را احداث کرده و به فروش میرسانند.
در آییننامه، فعالیت انبوهسازان دارای مجوز، فعالیت تولیدی موضوع ماده ۱۳۸ مکرر قانون مالیاتهای مستقیم شناخته شده و مقررات مربوط به بنگاههای تولیدی درباره آنها قابل بررسی است.
جدول خلاصه مالیات ساخت و ساز در سال ۱۴۰۵
| موضوع | حکم جاری |
|---|---|
| درآمد ساخت و فروش ساختمان | مشمول مقررات مالیات بر درآمد اشخاص حقیقی یا حقوقی است |
| اولین انتقال ساختمان مشمول | علاوه بر ماده ۵۹، مشمول مالیات علیالحساب ۱۰ درصدی است |
| مبنای مالیات علیالحساب | ارزش معاملاتی ملک مورد انتقال |
| شرط اشخاص حقیقی | نگذشتن بیش از سه سال از تاریخ صدور پایان کار |
| پروانه تا پایان ۱۳۹۴ | هنگام انتقال، طبق آییننامه مشمول ماده ۵۹ معرفی شده است |
| شهرهای زیر ۱۰۰ هزار نفر | از حکم ماده ۷۷ مستثنی هستند |
| ساختمان نیمهتمام | مشمول مقررات ساخت و فروش و مالیات علیالحساب است |
| مالیات اشخاص حقیقی | طبق نرخهای پلکانی ماده ۱۳۱ |
| مالیات اشخاص حقوقی | در حالت عمومی ۲۵ درصد طبق ماده ۱۰۵ |
| مالیات علیالحساب پرداختی | پس از قطعیشدن به حساب مؤدی منظور میشود |
| مابهالتفاوت مالیات | حسب مورد مطالبه یا مسترد میشود |
| ماده ۱۲ آییننامه | به موجب رأی دیوان عدالت اداری ابطال شده است |
| بند ۳ بخشنامه مشارکت در ساخت | در سال ۱۴۰۴ ابطال شده است |
شرط سهساله برای اشخاص حقیقی چگونه اجرا میشود؟
شمول ماده ۷۷ قانون مالیات های مستقیم درباره ساخت و فروش ساختمان توسط اشخاص حقیقی، منوط به آن است که بیش از سه سال از تاریخ صدور گواهی پایان کار ساختمان نگذشته باشد. در آییننامه اجرایی نیز آمده است که اولین نقل و انتقال قطعی ملکی که متعلق به شخص حقیقی است و بیش از سه سال از تاریخ صدور پایان کار آن گذشته، صرفاً مشمول مالیات نقلوانتقال موضوع ماده ۵۹ خواهد بود.
📌 بنابراین، شرط سه ساله مربوط به اشخاص حقیقی است و نباید آن را به اشخاص حقوقی تعمیم داد. برای شرکتهای ساختمانی، بررسی درآمد ساخت و فروش طبق مقررات اشخاص حقوقی انجام میشود.
✅ حدنصاب فروش یک واحد مسکونی و دو واحد کسبی
عبارت «فروش بیش از یک واحد مسکونی یا دو واحد کسبی» مربوط به نسخههای قدیمی ماده ۷۷ است و در سال ۱۴۰۵ ملاک قطعی محسوب نمیشود. در متن اصلاحی، درآمد حاصل از ساختوفروش و شرط سهسالۀ پایان کار معیار اصلی است؛ بنابراین، شرط قدیمی دو سال نیز اعتبار جاری ندارد.
ثبت نام دوره رایگان مالیاتی
پروانه ساختمانی چه نقشی در مالیات ساخت و ساز دارد؟
ساختمانهایی که پروانه آنها پس از لازم الاجرا شدن قانون اصلاحی صادر شده باشد، مشمول ماده ۷۷ هستند؛ اما پروانههای صادرشده تا پایان سال ۱۳۹۴، هنگام انتقال فقط مشمول ماده ۵۹ خواهند بود. طبق بخشنامه سال ۱۴۰۳، تغییر کاربری، مالکیت یا تمدید مهلت ساخت در پروانههای قدیمی، بهتنهایی موجب شمول ماده ۷۷ نمیشود. بااینحال، افزایش متراژ پس از ابتدای سال ۱۳۹۵ میتواند درآمد حاصل از متراژ اضافهشده را مشمول این ماده کند.
مالیات ساخت و ساز به کدام شهرها تعلق میگیرد؟
مطابق ماده ۷۷ قانون مالیات های مستقیم، شهرهای دارای جمعیت یکصد هزار نفر و بیشتر مشمول مالیات ساخت و ساز هستند؛ اما شهرهای کمتر از یکصد هزار نفر از این حکم مستثنیاند. ملاک تعیین جمعیت، آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن مرکز آمار ایران در زمان صدور پروانه ساخت است. بنابراین، برای تشخیص مشمولیت، باید جمعیت رسمی شهر در تاریخ صدور پروانه بررسی شود.
مالیات ساخت و فروش چگونه محاسبه میشود؟
قانون، درآمد حاصل از ساخت و فروش را مشمول مقررات مالیات بر درآمد مشاغل و اشخاص حقوقی دانسته است. بنابراین، مالیات نهایی با توجه به نوع مؤدی، درآمد مشمول مالیات، هزینههای قابل قبول و اسناد و مدارک تعیین میشود. به همین دلیل، فرمولی مانند «قیمت فروش منهای قیمت زمین و هزینه ساخت» بهتنهایی فرمول قطعی قانون نیست؛ زیرا طبق ماده ۷ آییننامه، درآمد مشمول مالیات باید بر اساس فصلهای چهارم و پنجم باب سوم قانون محاسبه شود.
1️⃣ نرخ مالیات اشخاص حقیقی: مالیات اشخاص حقیقی در حالت عمومی بر اساس نرخهای پلکانی ماده ۱۳۱ و با نرخهای ۱۵، ۲۰ و ۲۵ درصد محاسبه میشود. بنابراین، عنوان «مالیات ثابت ۱۵ تا ۲۵ درصد» دقیق نیست و نصابهای درآمدی و معافیتها باید مطابق مقررات همان سال بررسی شوند.
2️⃣ نرخ مالیات اشخاص حقوقی: اشخاص حقوقی و شرکتهای ساختمانی، در حالت عمومی طبق ماده ۱۰۵ با نرخ ۲۵ درصد مشمول مالیات هستند؛ البته معافیتها و مشوقهای قانونی باید جداگانه بررسی شود.
3️⃣ وضعیت شرکتهای تعاونی مسکن: شرکتهای تعاونی مسکن مطابق مقررات اشخاص حقوقی رسیدگی میشوند. در صورت داشتن شرایط ماده ۱۳۳، امکان استفاده از معافیت مربوط با توجه به وضعیت واقعی شرکت و مدارک آن بررسی خواهد شد.
مالیات ساختمانهای نیمهتمام چگونه محاسبه میشود؟
ساختمان ناتمام نیز در تعریف ساخت و فروش قرار دارد. انتقال چنین ساختمانی علاوه بر مالیات نقل و انتقال، با توجه به میزان پیشرفت عملیات و درآمد ایجادشده در همان مرحله، مشمول مالیات موضوع ماده ۷۷ و مالیات علیالحساب خواهد بود. پرداخت مالیات در زمان انتقال ساختمان نیمهتمام، مانع رسیدگی مالیاتی پس از پایان کار نیست. در صورت انتقال قطعی ساختمان پس از تکمیل، مقررات مربوط به آن مرحله نیز اعمال خواهد شد.
📌 در انتقال مرحلهای ساختمان نیمهتمام، مبلغ فروش هر مرحله به عنوان بهای تمامشده خریدار مرحله بعدی محسوب میشود و از درآمد ناشی از ساخت و فروش کسر خواهد شد.
تهاتر مالیات علیالحساب با مالیات قطعی چگونه انجام میشود؟
مطابق ماده ۱۰ آییننامه اجرایی، مالیات علیالحساب پرداختشده پس از قطعیشدن مالیات ساخت و فروش به حساب مؤدی منظور میشود.
🔹 اگر مالیات قطعی بیشتر باشد، مابهالتفاوت مطالبه خواهد شد.
🔹 اگر مالیات علیالحساب بیشتر باشد، مبلغ اضافی طبق مقررات مسترد میشود.
برای مثال، در صورت مالیات قطعی ۵۰ میلیون و پرداخت علیالحساب ۱۰ میلیون تومان، مبلغ ۴۰ میلیون تومان دیگر مطالبه خواهد شد. اگر مالیات ساختوفروش پیش از انتقال ملک پرداخت شده باشد، دریافت مجدد مالیات علیالحساب تا میزان پرداختشده موضوعیت ندارد.
✅ تفاوت تهاتر در مقررات جاری با متن قدیمی: در مقررات فعلی، امکان مطالبه یا استرداد مابهالتفاوت پس از تعیین مالیات قطعی وجود دارد. حکم قدیمی درباره عدم استرداد، مربوط به نسخههای پیشین ماده ۷۷ قانون مالیاتهای مستقیم است و با مقررات جاری مالیات علیالحساب تفاوت دارد.
ماده ۱۲ آییننامه درباره ارزش عرصه هنوز معتبر است؟
خیر. ماده ۱۲ آییننامه اجرایی ماده ۷۷ قانون مالیات های مستقیم که ارزش روز عرصه یا ارزش خرید عرصه، هرکدام بیشتر باشد، را مبنای محاسبه قرار میداد، به موجب رأی هیأت عمومی دیوان عدالت اداری از تاریخ تصویب ابطال شده است. در رأی دیوان، استفاده از آن معیار برای تعیین هزینه قابل قبول ساخت و ساز مغایر قانون و موجب تضییع حقوق فعالان حوزه ساخت مسکن تشخیص داده شد. بنابراین این فرمول نباید به عنوان مبنای قطعی و جاری مالیات ساخت و ساز در سال ۱۴۰۵ معرفی شود.
وضعیت مشارکت در ساخت در سال ۱۴۰۵
طبق ماده ۱۱ آییننامه اجرایی، مالیات هر شریک بر اساس سهم او در مشارکت تعیین میشود. سهم مندرج در شرکتنامه رسمی ملاک است و در صورت نبود شرکتنامه، قرارداد و اسناد ارائهشده پس از تأیید مشارکت توسط مأموران مالیاتی بررسی خواهد شد. در صورت مغایرت رسیدگی، امکان اعتراض طبق ماده ۲۳۸ وجود دارد.
✅ ابطال بند ۳ بخشنامه مشارکت در ساخت: بند ۳ بخشنامه شماره ۲۰۰/۴۹۱۰۸/د درباره محاسبه سهم زمین، در سال ۱۴۰۴ توسط هیأت عمومی دیوان عدالت اداری ابطال شد؛ بنابراین معیارهای آن برای محاسبات مالیاتی سال ۱۴۰۵ اعتبار جاری ندارد.
مالیات ساخت و ساز در حق واگذاری محل و املاک موقوفه
درآمد حاصل از حق واگذاری محل نیز طبق آییننامه اجرایی، مشمول مالیات ساخت و فروش است. در این حالت، حق واگذاری محل مشمول مالیات ماده ۵۹ نخواهد بود. اگر شخص حقیقی از شمول مالیات ساخت و فروش خارج باشد، انتقال حق واگذاری محل طبق مقررات ماده ۵۹ بررسی میشود. در مورد اعیان احداثشده در املاک موقوفه، ارزش زمین در محاسبه درآمد مشمول مالیات ساخت و فروش منظور نمیشود.
مهلت اظهارنامه عملکرد سال ۱۴۰۴ در سال ۱۴۰۵
طبق اطلاعیه تمدید مهلت صاحبان مشاغل، مهلت تسلیم اظهارنامه مالیات بر درآمد صاحبان مشاغل و پرداخت مالیات عملکرد سال ۱۴۰۴ تا پایان آبانماه ۱۴۰۵ تمدید شده است. این موعد برای مؤدیانی اهمیت دارد که فعالیت ساخت و فروش آنها در ردیف درآمد مشاغل اشخاص حقیقی قرار میگیرد. این تاریخ نباید به عنوان موعد واحد برای تمام اشخاص حقوقی یا همه انواع اظهارنامههای مالیاتی در نظر گرفته شود.
✅ مدارک لازم برای رسیدگی مالیات ساخت و ساز
نگهداری مدارک زیر میتواند برای رسیدگی به درآمد ساخت و فروش اهمیت داشته باشد:
🔹 پروانه ساختمانی و اصلاحات احتمالی آن
🔹 گواهی پایان کار
🔹 اسناد مالکیت و قرارداد مشارکت در ساخت
🔹 اسناد و مدارک هزینههای ساخت
🔹 قراردادهای فروش یا پیشفروش
🔹 رسید مالیات علیالحساب و مالیات نقلوانتقال
🔹 مدارک مربوط به سهم هر شریک
اشتباهات رایج درباره مالیات ساخت و ساز
1️⃣ استفاده از متن قدیمی ماده ۷۷: استناد به حدنصاب یک واحد مسکونی، دو واحد کسبی، شرط دو سال یا حکم عدم استرداد، بدون توجه به اصلاحات بعدی، میتواند اطلاعات مقاله را قدیمی و گمراهکننده کند.
2️⃣ معرفی نرخ ۱۵ تا ۲۵ درصد به عنوان نرخ ثابت: برای اشخاص حقیقی، نرخ مالیات طبق ماده ۱۳۱ پلکانی است. بنابراین باید از بیان نرخ ثابت ۱۵ تا ۲۵ درصد خودداری شود.
3️⃣ استفاده از ماده ۱۲ ابطالشده: ماده ۱۲ آییننامه و معیار «ارزش روز عرصه یا ارزش خرید عرصه، هرکدام بیشتر باشد» دیگر نباید به عنوان حکم معتبر و جاری معرفی شود.
4️⃣ بیتوجهی به ساختمان نیمهتمام: ساختمان ناتمام نیز در مقررات ساخت و فروش قرار دارد و انتقال آن میتواند موجب مطالبه مالیات نقل و انتقال و مالیات علیالحساب شود.
5️⃣ یکیدانستن مالیات علیالحساب و مالیات قطعی: مالیات ۱۰ درصدی، علیالحساب است. مبلغ نهایی بعد از رسیدگی به درآمد و هزینهها مشخص میشود و ممکن است مابهالتفاوت مطالبه یا مسترد شود.
جمعبندی
در سال ۱۴۰۵، مالیات ساخت و ساز بر اساس متن اصلاحی ماده ۷۷ قانون مالیاتهای مستقیم و آییننامه اجرایی آن محاسبه میشود. درآمد ساخت و فروش ساختمان مشمول مالیات است و نخستین انتقال، علاوه بر مالیات نقلوانتقال، مالیات علیالحساب ۱۰ درصدی دارد. برای اشخاص حقیقی، شرط جاری سه سال از تاریخ پایان کار است و حدنصابهای قدیمی یک واحد مسکونی، دو واحد کسبی و دو سال اعتبار جاری ندارند. ماده ۱۲ آییننامه و بند ۳ بخشنامه مشارکت در ساخت نیز ابطال شدهاند؛ مالیات علیالحساب پس از قطعیشدن، مطالبه یا مسترد میشود.
سؤالات متداول
آیا انتقال ساختمان نیمهتمام هم مشمول مالیات ساختوساز است؟
بله. انتقال ساختمانهای در حال ساخت و نیمهتمام نیز مشمول مالیات ساختوساز و مالیات علیالحساب است و میزان آن با توجه به پیشرفت ساختمان و درآمد حاصل تعیین میشود.
اصلاح پروانه ساختمانی قدیمی چه اثری بر مالیات دارد؟
صرف تغییر کاربری، مالکیت یا تمدید مهلت ساخت در پروانهای که پیش از سال ۱۳۹۵ صادر شده، موجب شمول ماده ۷۷ نمیشود؛ اما افزایش متراژ پس از این تاریخ میتواند مشمول مالیات باشد.
سهم مالیاتی شرکا در مشارکت در ساخت چگونه تعیین میشود؟
سهم درجشده در شرکتنامه رسمی ملاک است. در صورت نبود شرکتنامه، قرارداد و اسناد ارائهشده پس از تأیید مشارکت توسط مأموران مالیاتی بررسی میشود.
حق واگذاری محل مشمول کدام مالیات است؟
اگر فعالیت مشمول مالیات ساختوفروش باشد، درآمد حق واگذاری محل نیز مشمول همین مالیات است؛ اما در صورت خارجبودن شخص حقیقی از این مقررات، انتقال آن طبق ماده ۵۹ بررسی میشود.
مالیات ساخت و ساز در املاک موقوفه چگونه محاسبه میشود؟
در مورد اعیان احداثشده در املاک موقوفه، ارزش زمین در محاسبه درآمد مشمول مالیات ساختوساز منظور نمیشود.